This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
-* Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual personal, non-commercial purposes.
and we request that you use these files for
* Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
-* Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web a[nttp: //books . google. con/]
PIN á I,
/T)igne, Jaca uei "tul
PATROLOGLE
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA,. UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,
(MNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE. ECCLESIASTICORUM,
SIVE LATINORUM, ΒΙΥΕ GRJECORUM, QUI AB .£VO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII IIl] (ANNO 1216) PRO LATINIS ET AD CONCILI] FLORENTINI TEMPORA (ANN.1439) PRO GRAECIS FLORUERUNT.
.RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER. QUINDECIM PRIORA ECCLESLE SJECULA,
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS INTER $E CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA ; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS S/ECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENT! SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINQULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS8 SUBJECTAMQUE MATE-
RIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS. TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;
DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUER RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE ; SED PRA&- S$ERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, quo cowsuLTo, QUIQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMI880, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCRIPTURE SACR/E, EX QUO LECTORI COMPERIRE 8IT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM 8S. SCRIPTURAE VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI 8INT.
EDITIO ACCURATISSIMA, CATERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITA8 TEXTUS, PERFECTIO GORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGUE DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS8, PRJESERTIMQUE* ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM 1N NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET M$8. ADOMNES ΑΤΑΤΕΒ, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS COADUNATORUM.
SERIES GR/ECA IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES, SCRIPTORESQUE ECCLESLE GRAECE A S. BARNABA AD BESSARIONEM,
AQCQCURANTE J.P. MIGNE,
Biibliothees Cleri universe, SIVE
CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLZE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGLE GRAECE TOMUS XXXV.
S. GREGORIUS NAZIANZENUS.,
——— ÉÉÓÁÓm Qmm
PARISIIS ΄
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ΕΤ J.-P. MIGNE SUCCESSORES, IN VIA DICTA: AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE, 137.
1886
Clichy. — Ex typis PAUL DUPONT, 12, νὶὰ dictà Bac-d'Asnióres 24.5.85.
S/ECULUM IV. TOY EN ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ HMON
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ -
ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ,
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ KONZTANTINOYHOAEOZ ΤΑ EYPIZKOMENA ΠΑΝΤΑ.
SANCTI PATRIS NOSTRI
GREGORII THEOLOGI
VULGO NAZIANZENI, ARCHIEPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI,
OPERA QUE EXSTANT OMNIA,
AD MISS. CODICES GALLICANOS, VATICANOS, GERMANICOS, ANGLICOS, NEC NON AD ANTIQUIORES EDITIONES CASTIGATA, MULTIS AUCTA ET ILLUSTRATA, CURA ET STUDIO MONACHORUM ORDINIS S. BENEDICTI E CONGREGATIONE S. MAURI.
ACCEDUNT
VARIORUM COMMENTARII ET SCHOLIA IN OMNIA OPERA SANCTI GREGORII ;
ACCURANTE ET RECOGNOSCENTE .-Ρ. MIGNE,
BIBLIOTHEC/ZE CLERI UNIVERSE, SIVE
CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITOBE. e. ,
TOMUS PRIMUS.
———— ο ÁQ-————
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, IN VIA DICTA AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE, 1271.
1885
ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QU/E IN HOC TOMO XXXV CONTINENTUR
S. GREGORIUS THEOLOGUS, ARCHIEPISCOPUS CONSTANTINOPOLITANUS
Orationes XXVH-XLV-.-— Col. — $893 DcG4Y.
PRAEFATIO GENERALIS.
Preclara duo Ecclesie Grece sidera, Gregorium Nazianzenum et Basilium Magnum, eadem tellus eodem tempore tulit. Ambo sanctissimis editi parentibus, ambo ipsi sancti- tate insignes, ambo dicendi copia prswstantissimi, ambo denique paribus studiis universam Ecclesiam quam late patet, scriptis illustrarunt, moribus ornarunt.
Plures jam anni sunt, ex quo eximia Basilii scripta castigata et pristine reddita integri- tati in lucem emissa sunt. Spes erat Gregorium Nazianzenum proximo secuturum inter- vallo. Id fuit in votis ; et certe item sperare licebat ab iis, qui tam praeclaram in emen- dandis ad veterum codicum fidem tum Grecorum tum Latinorum Patrum scriptis navave- rant operam. Cum enim primum ad opud istud animum appulissent nostri, novasque in diem e prelo exeuntes priscorum monumentorum editiones placere bonis omnibus conspexissent, id sibi negotii crediderunt dari, ut maximos quosque utriusque Ecclesie, Grecs scilicet et Latins, Patres in lucem emitterent. Ad opus tam arduum strenue aggressi sunt. Quo successu noruné omnes. Insigues quatuor Latini Patres, Augustinus, Ambrosius, Hieronymus, Gregorius, prodiere; tres quoque e Grecis, Athanasius, Basilius, Chrysostomus. Unus hactenus exspectabatur; unum omnes desiderabant : extremum hoc munus postulabant. Que tante Gregorium more tenerent mirabantur. Nihil necesse est causas percurrere, qua tàndiu Gregorium retardarunt. Varii even- tus, morsque ipsa impedimento fuit. Domnus Fr. Louvard istud opus aggressus fuerat, vir acris ac vehementis ingenii et « quasi ignis* ; » multa jam congesserat, innumeras ex variis manus- criptis codicibus lectiones descripserat ipse, et describi curaverat; sed tot jactatus est tempesta- tibus, ut incepto desistere coactus sit. Tum ejus scrinia, et quacunque paraverat, in amici ma- nus pervenere, quo non erat quisquam ex nostris ad opud istud perficiendum magis ido- neus. Nostrum dico Prudentium Maran, qui in Dasilii epistolarum editione elaboranda, aliisque preclaris operibus, maximam laudem adeptus est: qui Grece Latineque luculenter sciebat ; qui in versandis diurna nocturnaque manu sanctorum Patrum, maxime Grecorum, scriptis, vitam omnem consumpserat. Sed heu ! dum nimium operi manum admovere moratur, aliisque in dies, elaborandis scriptis occupatur, morte correptus, imperfectum istud relinquit. Audacior profecto videbitur, quisquis inchoatum tam difficile opus susceperit. Nec dubium quin temerarius audiat, ac in sui comparatione defuncti desiderium excitet. Verumtamen si quis temeritatis notam inurat, justa nobis esse potest excusatio. Quantum enim licuit, onus tam impar viribus nostris suscipere recusavimus ; sed reluctantibus, et tenuitatem nostram causantibus imposita nobis hec est pro- vincia ab his, quorum imperia detrectare nefas fuisset. Jubentibus itaque 6ssimus : admota dein- ceps operi manu, nec curis nec laboribus pepercimus ut jussa facesseremus. Nemo non intelligit quantum laboris et opere impendendum fuerit in emendanda, saltem pluribus in locis, veteri edi- tione, in seligendis variis lectionibus, vertenda carminum parte maxima, disponendis ordine chronologico epistolis, in adornanda S. Gregorii Vita, exponenda ejus doctrina, in enodandis variis difficultatibus, rebusque in aliis pluribus quas accurata editio postulat.
PARS PRIMA.
SI. DE VARIISS, GREGORII OPERUM RDITIONIBUS.
Primum quidem doctorum virorum, qui opera Gregorii in lucem proferre studuerunt, labores sunt commemorandi. Alii plura, alil pauciora: alii Greece, alii Latine tantum, alii
! Ecoli. αντ, 4. | PaTROL. GR. XXXV. 1
11 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS I. 42
Grece simul et Latine; alii quasdam tanlum orationes, aut carminum partem aliquam, vel epistolarum. Non enim omnia simul, dispersa hinc inde sancti doctoris opera prodire poterant, sed per particulas, quatenus in hominum studiosorum manus et cognitionem vene- runt. Sua singulis laus reddenda; quippe qui, tametsi imperfectum reliquerint opus quod aggredimur, nobis tamen preeundo viam monstraverint, et ad perficiendum nonnihil contule-
rint. Editiones Grecs
I. Ut de Grecis editionibus primum dicamus, quod quidem ordo videtur postulare, prima sese offert illa, qua continentur « Gregorii Nazianzeni orationes lectissim: ΧΥΙ Greece ex editione M. Musuri : Venetiis in edibus Aldi 1516, in-8 (a). »
Epistola nonnulle Gregorii, una cum epistolis Basilii, typis excuse sunt. primum Haganone anno 1528 in-85, deinde Venetiis anno 1532 curis Obsopei, in-fol.
Gregorii Nazianzeni Theologi orationes 1x elegantissime prodierunt anno 1536 in sedibus here- dum Aldi, in-8*. |
Easdem orationes typis mandavit Vechelius Parisiis anno 1544.
Paulo post longe locupletior vulgata est editio Opernm Gregorii ; que non modo orationes, si minus omnes, saltem earum parlem maximam ; verum eliam Lxxx epistolas, et permulta car- mina complectebatur. Anno Christi 1550 prodiit Basilee, sumptibus Joannis Hervagii, Greca illa editio; quam proxime, eodem scilicet anno, subsecuta est eorumdem operum elaborata variis ab auctoribus Latina interpretatio. Exstat in Regia Bibliotheca hujus Grece editionis exemplar cum notis ad oram libri scriptis. In hac editione recensetur inter Opera Gregorii tragedia, CAris- tus patiens, quee jam bis Grece prelo exierat: Rome, anno 1542, in-8*, per Antonium Bladum Asulanum ; et Lovanii anno 1544, per Rutgerum Rescium: utriusque editionis hujus tragodim non meminit Fabricius. Eodem anno editio Bladi Parisiis in officina Christiaui Vechelii recusa est.
Sententias et regulas vite ex Gregorii Nazianzeni scriptis colleclas, Grece; ejusdem iambos aliquot, Grece etiam, studio JoannisSambuci, Antuerpi& in lucem emisit Plantinus anno 1568, in-8*.
Nec vero pretermittenda Selecta carmina ab Hieronymo Brunello S. J. edita, cum Georgio Pi- side et Synesii ac Clementis Alexandri hymnis: Rome anno 1590, in 8».
Addenda etiam poemata quedam a Davide Hosschelio, Lugduni Batavorum anno 1594, in-8», ex officina Plantiniana, cum paraphrasi Greca, quam Hoeschelius Nicetz; opus esse arbi- tratur.
Denique, gemine Gregorii in Julianum imperatorem inveclivee, Grece, cum scholiis Grecis ; ejusdem oratio in Martyres et contra Arianos ; decem novi epistole, testamentum Gregorii : om- nia ex Bibliotheca Henrici Savilii edita snnt Etonee, in 4^, anno 1610, cura et studio R. Montagu,
typis Joannis Norton. «9 Editiones Latinz
Gregorii Nazianzeni carmina, ad bene beateque vivendum utilissima, Latine, ex editione Aldi Manutii Romani et Petri Caudidi monachi. Venetiis, Aldus Manutius, in-4», 504.
Anno 1508, decem Gregorii orationes, ex earum numero quas a Rufino Latine redditas ferunt, vulgate sunt Argentorali, cum ipsius praefatione &| Apronianum, per Joannem Knobauch. He sunt orationes, olim 1, Xii, XV, XViI, ΧΧΤΗΙ, XXXIII, XXXVIII, XXXIX, XLIV, L.
Eodem anno, alias septem orationes, Latine a se redditas, Augustee Vindelicorum OEcolampa-
dius vulgavit. Anno 1522, alia quarumdam Gregorii orationum editio Lipsie prodiit in-8*: at illa non differt
ab Argentoratensi. Anno 1531, Bilibaldus Pirkheimerus, qui tribus ante annis Gregorii Apologeticum Latinitate
donatum in lucem emiserat, triginta octo orationes, quas Latine verterat, Basiles prelo
supposuit. Necdum inde exierant, cum mors abstulit interpretem ; cujus « non
(a) Cat. Bibl. Reg., tom. I, pag. 340, n. 204, *
13 | PR/EFATIO GENERALIS. — PARS 1. 44
mortem deplorandam, ait Erasmus, sed deflendam publicam studiorum jacturam. » Quippe, Pirkheimerus, ni festina mors obstitisse, « eximium Christiane philosophie praeconem Gregorium Naziazenum sic Latine loquentem nobis» daturus fuisset, ut Greci sermonis sonos nemo desideraturus fuisset. Joannes Siraub, Bilibaldi gener, translatas 8 socero suo orationes edendas curavit Basilee ex officina Frobeniana, anno 1431. Editioni, que plurima alia Gregorii opera complectictur, prefixa est elegantissima Erasmi epistola in qua laudes interpretis prosequitur.
Anno sequenti, Claudius Chevallon Parisis vulgavit Gregorii Nazianzeni cognomento Theologi orationes xxxvii, tractatus, sermones et libros aliquot Latine, Bilibaldo Pirkhei- mero, Rufino presbytero, et Petro Mosellano interpretibus, ex editione Joannis Straub et Desiderii Erasmi. Hujus Parisiensis editionis anni 1532 non videtur meminisse Fabricius.
Aliam anno 1550 Volfangus Musculus, Basilee, apud Joannem Hervagium, prefixa epistola nuncupatoria Auguslane reipublice pre:wfectis consulibus, adornari curavit editionem quse Latine exhibet quidquid Grece complectitur editio ejusdem anni apud eumdem Hervagium ; scilicet xxxvii orationes a Pirkheimero Latine redditas, orationes quinque de "Theologia 8 Petro Mosellano, quator autem ab ipso Musculo, nempe, 1, ΧΙ, x1v et ΧΙΙ, demum tragediam, Christus patiens ex versione Sebastiani Guldebeccii Tigurini, et alia poemata cum interpreta- tione Aldi Manutii.
Anno 1550, orationem de pauperibus amandis et benignitate complectendis, cum duabus Gre- gorii Nysseni orationibus ejusdem argumenti, ex interpretatione Petri Francisci Zini edidit Pari - siis Vascosanus, in-4^.
Anno 1569, prodiit Parisiis apud Claudium Fremy prima Operum Gregorii, adornata a Jacobo Billio Pruneo Sancti Michaelis in eremo abbate, editio, sive interpretatio. Aliud enim est editio, aliud interpretatio. Id sensit ipse Billius, librumque suum inscripsit: Gregorii Opera nova translatione donata, etc., cum commentariis Nicete Serronii, etc. Non una nove hujus interpre- tationis fuit editio. Vel ipso anno sequenti prodiit Colonie, pluriesque deinceps recusa est, De hac versione, qua ceteris longe prestat, mox plura dicemus.
Que tempore Billius Gregorii Operibus Latine vertendis incumbebat, Leuvenklaius, hortanti- bus amicis, eumdem laborem susceperat ; cumque de Billii labore certior factus fuisset, mauum de tabula tollere cogitabat. Àt eo deinceps edito sententiam mutavit, cum cerneret se quam multa non prius visa, quibus caruisset Billius, congessisse ; maxime vero quod nactus esset Elie Cre- tensis archiepiscopi in Nazianzenum commentarios, quibus ducibus ad eruendos abstrusos in ple- risque locis Nazianzeni sensus uti se posse magna cum utilitate conspexit. Preterea egregia scrip- torum Nazianzeni exemplaria, quibus usus est, celebrat, inter que duo summis effert laudibus; alterum Ghoniate Acuminati manu scriptum ; alterum longe antüquius, litterarum elegantia praestans, et scriptionis integritate ; tanta scilicet diligentia exaratum, nullum ut in eo verbum perperam scriptum reperiatur. Is codex Dasileam, ubi eliamnum magna veneratione asser- vatur, allatus tempore concilii Basileensis, plurimas exhibet picturas, hasque inter elegantem Gre- gorii imaginem. Horum exemplariorum ope depravata plurima se correxisse, et mutila integritati restituisse asserit Leuvenklaius. Prodiit illa editio Basilee anno 1571 ex officina Hervagiana, ea- que tam diuturnis vigiliis tantisque curis elaborata, ut in prima libri pagina hec inscribere non dubitaverit: « Nec deinceps aliam exspectari locupletiorem posse de procemio lector intelliget. » Num Germanus interpres plus equo sibi indulgeat, ex dicendis declarabitur.
Leuvenklaius editionem in tres omnino distribuit tomos: quorum primus orationes xx cum Elianis commentariis continet, totusque ipsias debetur industrie, qui eum de Greco in Latinum sermonem iranstulit. Alter reliquas orationes xxxi, cum epistolis et poematiis hactenus editis complectitur; que quidem sumpsit ex Billiana editione. Huic tomo preffatiunculam Billio honorificam prefixit, hisque verbis eum alloquitur: « Quapropter mihi polliceor te virum sapientem ac doctum optimam in partem consilium nostrum interpretaturum. Debet enim abesse, cum omni ab hominum genere, tum & litteratis potissimum invidia; quibus esse nihil antiquius par est, quam ut οἱ ispsi juvande totis viribus reipublice studeant, » etc. Sua Leu- venklaium spes fefellit: nam male est à Billio habitus, et a Billians: interpretationis anni 4583 Parisiensibus editoribus, tum in prefatione, tum io notis, in quibus plerumque acrioribus verbis repulsus et increpitus est. In tertium et ultimum tomum, « qui totus, » inquit Leuvenklaius,
k1
45 PEJEFATIO GENERALIS, — PARS I. ^. 160
itidem noster est, » ea refert Gregorii poemata, qu& hactenus non erant luce donata. Preterea Nicete commentarium in Gregorii sententias, tam quaternis quam singulis versibus inclusas, adjecit, et egregium Pselli Christiani philosophi de difficilium Nazianzeni locorum intellectu librum : demum dialogos, quos Ceesario falso ascriptos ne quidem suspicatur.
Julius Gabrielis &Kugubinus tres Gregorii orationes, 15 Apologeticum, 2* De amore erga paupe» es, 3» [n natalem diem Salvatoris. nostri, Latine redditas edidit anno 1573, Antuerpie, typis Plan- tinianis, in-8^: quas etiam scholiis, sive commentariis illustravit. Addidit preterea emendationes ex multis vetustissimis ac probatissimis exemplaribus erutas in Greca omnia Gregorii opera, quz editione Basilee anni 1550 continentur. Prefixa est nuncupatoria Antonio Carafe cardinali epistola.
Billiana versio iterum Parisiis apud Nivellium et Nicolaum Chesneau, anno 1583, ex secunda Billii, recognitione, qui operi immortuus est: verum auctior illa atque emendatior recusa est cura et studio Genebrardi, qui eam Gregorio XIII Pontifici dicavit. In duos distincta est tomos, protper novam plurimorum librorum accessionem. Accessere siquidem Nicete Serronii, Pselli, Elie Cretensis commentarii, epistolee plusquam centum quinquaginta, tam Grece quam Latine.
Anno 1733, Venetiis sumptibus Antonii Zatta Latine prodierunt omnia Gregorii Nazianzeni Opera ex eadem versione et cum iisdem commentariis et scholiis ; quibus accessere Latine tan- tum qus a Jacobo Tollio et Muratorio utraque lingua jam edita fuerant, ut postea dicemus.
Editiones Graeco-Latinz.
Primum occurrunt Gregorii Nezianzeni carmina ad bene beateque vivendum utilissima, e Greco in Latinum ad verbum conversa ab Aldo Manutio Romano, et ejusdem typis excusa Grzce et Latine. Venetiis, anno 1504, in-4*. Laudandus Aldus, qui primus partem aliquam Gre- gorii carminum vertere tentavit ; quamvis enim crassa et ineleganti ea veste donaverit, donavit tamen, et aliis viam aperuif.
Gregorii quedam et sancta carmina cum Joannis Langi Silesii interpretatione, et ejusdem Langi poemata aliquot Ghristiana : Basilece, 1561, in-8*, per Joannem Oporinum. Versus Grecos Latinis totidem versibus non inelegantibus reddit interpres.
Anno 1968, Henricus Stephanus in lucem emisit, cum Synesii hymnis, Gregorii Nazianzeni odas aliquot Grece et Latine, ex versione et cum notis Francisci Porti : Parisiis, in-24 (a).
Ibidem anno 1570, Joannes Benenatus vulgavit Gregorii Nazianzeni odas Grece, cum Latina versione, in-8* (0). Ibidem, Gregorii Nazianzeni ode aliquot Grece et Latine, ex versione et cum notis Fransciei Porti, apud Claudium Morellum, 1618. in-24 (c).
Opuscula quedam tunc primum in lucem edita, aliaque item versibus reddita, magnaque ex parte Cyri Dadybrensis episcopi commentariis illustrata, cum przvia epistola ad cardinalem Sir- letum, interprete Jacobo Billio, in-8», 15775, Parisiis, apud Joannem Benenatum.
Anno 1582, Lipsice typis Joannis Steiman prodiit in-8* (d), oratio Gregorii Nazianzeni Je Pen- tecoste Greece et Latine, ex editione et cum scholiis Matthei Dresseri.
Anno 1591, S. Gregorii Nazianzeni definiliones rerum simplices incerti auctoris, et Maximi monachi definitiones, Grece et Latine ex versione Joannis Leuvenklaii, ex editione et cum notis Davidis Hcschelii : Heidelberge, ex officina Santandreana in-8? (e).
Anno 1596, Nonni Panopolitani... et S. Gregorri Nazianzeni tetrasticha, disticha, monastica carmina cum versione Latina e regione, ex interpretatione Erhardi Hedeneccii : Basile; ad Lecy- thum Valdkirchianum, in-8 (f). |
Anno 1608, Gregorii Nazianzeni ZArenodia, seu poemation elegiacum de animi sui affectibus et miseriis, Greece et Latine : Ingolstadt, Adam Saturius, 1608, in-8*.
ος) οἱ. Bib. Reg., tom. 1, pag. 350, suo. num. P Ibid., n.
Ibid., n. 200 et n. 258. b) Ibtd., n. 303. (/ Ibid., , n. 230. «| Ibid n. 304.
"oc PRAEFATIO GENERALIS. — PARS I. 18
Anno 1619, Epistole Gregorii Nazianzeni: Ingolstadt. Elegantissima hac est Epistolarum editio.
Anno 1658 prodiit liber, cui titulus Ἐμπύρευμα εὐσεθείας, varia ex Patribus Grecis collectanea exhibens, atque inter ea « Gregorii Nazianzeni carmina quaedam... » Omnia Grece cum interpetatione Latina et ex editione Joannis Gaspari Suiceri: Tiguri, Joan. Jacob. Bodmerus, in-12 (a).
Anno 1696, D. Gregorii Nazianzeni theologi Carmina cygnea inedita. Ἡθο continentur in libro, cui titulus : Jacobi Tollii insignia itineris Italici : Trajecti ad Rhenum, 1696, in-A*.
Anno 1'709, carmina, sive epigrammata ccxxvili. S. Gregorii Nazianzeni: Patavii, in-4*. inter Anecdota Graca , quae Antonius Muratorius, ducis Mutine bibliothecarius, publici juris fecit.
Anno 1716, collecta D, Gregorii Nazianzeni plurima poemata in Latinum conversa, auctore Dionysio Gaullyer.: Parisiis, in-12.
Editiones Vulgari sermone.
Quatrains sententieux de S. Grégoire de Nazianze, avec une briéve exposition, tournés en vers fran- rais par Jacques de Billy : Paris, Guillaume Chaudiére. 1516, in-8*.
1693. Orationes omnes Gallico idiomate verse sunt per Nicolaum Fontaine, ut notatur in Catal. Reg. Bibl. Parisiis, 2 vol. in-8*, apud Joannem Pralard.
1185. Geminas orationes contra Julianum desertorem, a se Gallice redditas, eum notis edendas curavit ecclesiasticus Grationopolitanus : Lugduni, in-12, apud Duplain.
1141. Oratio I, sive Apologeticus, Gallice cum notis : Parisiis, apud Ludovicum Lottin in-12.
De editione Grzeco-Latina Parisiensi 1630.
Nunc ad Grzico-Latinam editionem, αυ Grecum Gregorii, et Latinam Billii interpretationem complectitur, veniamus. Non una est hac editio. Prodiit primum anno 1609, deinde anno 1630, Parisiis, denique Colonit, vel potius Lipsiz ; quee editio ab aliis hoc solo discrepat, quod pluribus 5cateat mendis. Hanc magnifice commendat Fredericus Morellus « ut a nunquam satis laudato Billio diligenter collatam cum Regiis mss., et cum Mediceis Regine matris, necnon quos illus- trissimus cardinalis Sirletus ex Italia miserat, denique cum codice quem ultro commodavit vir clarissimus Paulus Petavius, curie suprem: senator integerrimus ; in cujus libri ora marginali variantes quidem lectiones, conjecturas et emendationes Billius operosa sedulitate adnotaverat, » eic. Hec et alia mira predicat. Rem tamen propius considerantes, fidem habere detrectant. Imo Parisiensibus typographis, pro laudibus tam impense dilecte editioni concessis, « eos nihil minus praestitisse, quam quod polliciti erant (D), » a Montacutio objectum est, qui preclarum elogium irridet et depellit sic prosequendo : « Habebant fortasse, habére sane poterant, Regios, Hegineos, Petavii libros,Sirleti, etc., sed, ut ille Epicteti lucernam, ad ostentationem, non ad usum ; quippe qui deformarunt magis Gregorium quam fuerat in editione prima. »
Quid tum Parisienses, et fortassis ipse Morellus? ab ipsis audiamus: « Nec molestum, nec in- jucundum tibi, (lectori φιλαληθεῖ) inquiunt in prefatiuncula, si propositi consiliique nostri, ace non dubie destinationis in D. Gregorii Nazianzeni operibus Grece et Latine edendis te paucis admonermus. Sic igitur habeto, nos in animo habuisse hujus sanctissimi et eloquentissimi antis- litis operum δίγλωττον editionem aggredi ex codice Basiliensis εκδόσεως anni 1590 apud Hervagium quem clarissimus vir Jacobus Billius, utriusque lingue peritissimus, cum ltegiis codicibus Gallicis et cum Italicis accurate contulerat... Verum enim quoniam non ubique cum ipsius Latina inter- pretatione conveniebant ejus emendationes et εἰκασμοί, multaque ab.illo fuerant in textu deleta, qu& idem rursus δευτέρων ἀμεινόνων reponenda ἁναπεισθεὶς censuerat, et contrigguglalerat 1 in Latina
. * x
e (a) ft. Lib. Reg. tom. I, n. 271. (0) Greg. "Naz., in Jul. invect. due. 4 , Be "
» 3
49 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS I. 90
» interpretatione, qus in Grecis relicta erant ; tantum sibi assumere noluit prefectus διορθώσεσι, ut
de tanti viri opere et ἀγχινοίᾳ sententiam ferret; maluitque de Aoc sibi tradito exprimere, ac deinde in notis ac scholiis collectas varias lectiones reprssentare, quaeque magis cum interpre- tum oratione consentirent, vel cum auctoris sensu co nvenirent, in locis ambiguis indicare. »
Quodnam autem « traditum illud, de quo bona fide correclioni prefectus exprimere maluit ? Si traditum illud, is erat emendatus a Billio codex probe collatus et casligatissimus effectus ; » cur ad calcem rejecie Billii lectiones? Hominem quippe credas, quod solet, quodque prorsus hic operis necessarium, pre manibus habuisse Billii quoddam autographum ; si minus « castigatissi- mum, » at e quo diligens saltem et acutus typographus expedire se utcunque posset. Sed neu- trum uspiam affirmat Genebrardus. Igitur «si traditum » illud nihil est nisi Hervagiana editio Basiliensis, anius, ut constat, Billii manu, liturisque tam confusa, tam perturbata, « ut quam λέξιν καὶ ῥῆσιν magis probaret, quam rejiceret, διαῤῥήδην nunquam exprimeret, » quod ipse fatetur atque etiam scribit Morellus : cur inserte passim atque suífecte Billii seu lectiones, seu conjec- ture ; cum fatente Morello, ne obscure quidem, nec ullo modo unquam expresserit, quid proba- ret, quid rejiceret ? Denique quis Hercules ad hoc « Augie » plusquam « stabulum repurgan- dum? » Et tamen huic operi admovetur « preefectas correctionibus typographicis ; » qui forsitan vix, ul fere fit, Grece legere norat.
Venia tamen digni videntur Parisienses editores. « Quid enim hic agas, » ut Morelli verbis utar, « ubi quam Ai£v καὶ ῥῆσιν magis probaret, quam rejiceret diserte nunquam (Billius) expri- meret? Ubi non ubique, » quod ajunt in altera praefatione, « cum Latina interpretatione conve- niebant emendationes et conjecture : ubi multa in textu deleta, que idem Billius reponenda censuerat; et conira sustulerat in Latina interpretatione, que in Grecis relicta erant: » uno verbo, ubi nec Latina cum Grecis, nec Greca cum Latinis convenirent. Quid agas, inquam, nisi, nec Basiliensia, qu& plerumque deleta aut perturbata, nec Billiana qua dubia penitus et incerta, sed inconditum quoddam, informe et ambiguum opus edas?
Ecce jam, non « propositam, » non « consilium ac destinatio, » sed opera Parisiensium edito- rum. Hoc eorum opus, ipsis fatentibus. Hinc mirari subit qui falso Grecis inscriptum doctissimi Billii nomen doctos pariter et indoctos in errorem induxerit, ut in hac editione, Greca meliora quam in Basiliensi sibi persuaderent. Inde Gregorius sub falsi Billii nominis umbra neglectus in- cultusque jacet, quia summa cura collatas cum mss. et emendatus a Billio temere predicatur.
De correctione seu codice Billi.
Pre manibus habemus famosum Billii volumen, de quo tam mira Genebrardus, Morellus, aliique predicaat. Chatardi primum, cui bibliothecam Billius legarat, tum Genebrardi, deinde in Petavii manus venit is eodex. A Petavio senatore Parisiensi ad Richerios, Sorbonicum docto- rem alterum, alterum medicum fratris ejus filium, demum ad bibliopolas transiit. Hunc emptum vir clarus, librorum οἱ Iftterarum amans, D. Baron Senonensis metropolis canonicus et promotor; com de nova Gregorii operum editione cogitare nostrum audisset Louvardum, ipsi statim ultro obtulit librum, atque etiam generosius misit.
Liber editus est Basilee apud Hervagium anno 1550. « In ora, » non tantum, ut Morellus admonebat, sed intra lineas longe frequentius; « nec emendationes, conjecturas, lectiones »
duntaxat, verum glossemata etiam, synonyma, et id genus alia, manu sua adnotavit Billius. Sed
intra lineas ita plerumque hzc inserta, tam male picta, tanta confusione ascripla sunt, ut nec aperte, nec obscure, nulloque prorsus modo pernoscas, non dicam, que spuria sit, que germana lectio, sed ut ne divinande quidem assequaris, an illa lectio sit e manuscriptis eruta, aut e qui- busnsqg, an glossa, conjeRtura, 8η emendatio. Credo equidem, ne Billius ipse redivivus, quid
- Sibi tum *ellet, uidi sset explicare. Puga puta sunt adversaria, inque aliud agentes scriptores
cursim ac festinanter ex tempore mentem Ὀχοπθγαπέ, sine serie, siSé-ordipe, sine distinctione, ut nisi cito, aut perendie digerant, quid sibioluerint, ipsi postea non intelligant. Versionem su&m primo quidem, magba, tum secundis curis summa sedulitate Billimg ad- | κ isi νου, P à
91 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS I. 93
ornavit ; ad idque consilii lectiones, scholia, glossas, conjecturas, emendationes in edito suo pro- miscue congessit. Verum de Grecis edendis, seu desperarit omnino, quod insinuat Genebrardus ; seu quod verius, serio nunquam cogitarit ; iis certe neque studium, neque curam ullam impendit; imo sic perturbata reliquit, ut quid rejiciendum, quid retinendum, ipsi editores non potuerint . agnoscere nec quisquam possit intelligere. Nunquam Grece Gregorii opera edere destinatum illi animo fuit: et certe, si id serio cogitasset, si operi manum admovisset, si quid promovieset, cur eo statu saltem Greca Nazianzeni non reliquit, quo Isidori Pelusiote epistolas, quas e Billii sche- dis triennio post ejus obitum Grece et Latine Chatardus excudi curavit: imo quo statu reliquit centum viginti septem ejusdem Gregorii epistolas, que Grece pariter et Latine ipso pene quo mortuus est anno prodiere ? Quid Chatardus, qui et in elogio Jacobi Billii, et in epistola ad Gode- fridum Billium ejus fratrem, deposita apud se Bilii inedita opera, « velut posthumos » quosdam « libros » pollicitus erat, hunc nobis unum, el natu majorem, et parenti chariorem, et merito preestantiorem invidit? Primo namque conceptus a Billio fetus hic fuit, vixque Grece lingue ty- rocinia excesserat ille, « (a) Cum incessit ei cupiditas Latinitate hunc (Gregorium) donandi et ab innumeris quibus scatebat mendis et salebris repurgandi. Totus erat (Billius) in Gregoriano illo - opere, quod non immerito pistrinum suum, in quo diu ei molendum fuit, alicubi appellat. » Addit infra Chatardus : « Cupiebat et ipse (Billius) impense, dum superstes erat, ut Greecus sanctorum illorum Pateum quos transtulit, contextus ab ipso recognitus et ab innumeris mendis vindicatus recuderetur, maximeque D. Gregorii Nazianzeni... in quo castigando, convertendo et illus trando diu multumque se torsit... Sed hoc a bibliopolis nunquam consequi potuit, qui a Gre- cis et Hebreis edendis plane abhorrent. »
Id quidem impense Billius, et a primis fere Grece lingue tyrociniis cupiebat, nullus dubito : Operi par erat, et confusa licet parata materia, feliciter tamen perfecisset inceptum, si spes eden- di aliqua tum affulsisset. Verum cum nulla affulgeret, in Grecis operc tantum collocavit, quan- tum interpretationi sue conducere judicavit. Hoc fuit opus Billii circa Graecum Gregorii: hic unus labor, « in quo totus fuit, » cui etiam immortuus est. Cum autem Chatardus ait in elogio Billii: « Omnia D. Gregorii Nazianzeni Opera repurgata et multo auctiora facta, conquisitis nimirum undequaque veteribus Grecis exemplaribus, multisque ad eum missis... typis mandat, » elc.: ex his verbis discimus, quenam a Billio « repurgata, » et cui rei « conquisita » missaque exemplaria Greca ; nimirum « castigandis, recognoscendis, repurgantisque » pauculis Grecis, et Latine ipsius interpretationi editionique Gregorii perficiende, qualem extrema manu politam moriens anno 1582 Billius reliquit queque anno sequenti e prelo egressa est: at Greecis oratio- nibus, carminibus, et epistolis plus operz preterea nihil impendit.
Si Greecus contextus a Billio est « collatus, recognitus, repurgatus, castigatissimusque » effec- tus, ut narrant Genebrardus οἱ Chatardus ; cur, qus&so, viri docti Billioque conjunctissimi opus « castigalissimum » pre cseteris mandari typis non curarunt? Ergone id a bibliopolis consequi non potuerunt; qui recalescentibus paulo post Grecarum Hebraicarumque litterarum studiis, ipsius Nazianzeni plurima, tum Isidori volumen integrum, omnia, Grece et Latine vulgarunt ? Quin etiam haud ita multo post, ipsa Gregorii Nazianzeni omnia aliorumque bene multorum ope- ra Grece et Latine typis elegantissimis edita sunt. Unum duntaxat addam : textus ille « expurga- tus et castigatissimus, » quam Chatardus et Genebrardus viderunt, ille ipse est, quem exhibet emptum a D. Baron Senonensis metropolis canonico, missumque D. Francisco Louvard exem- plar ; quod opportune servatum non excidit. Hine certo discimus correctionem Billianam nus- quam exstare,nusquam exstitisse, adeoque Parisiensem editionem non majori in honore, quam Basileensem habendam, de qua Billius: « Hervagianus codex, qui unus suppetebat,tot tamque fc- dis erroribus scatebat, ut ad hoc Augie stabulum repurgandum non uno Hercule opus esset. Nulla oratio,nulla propemodum pagina gravissimis mendis vacabat.'0Xoscpacoc, ut ita dicam erat heec pla- ga. » Chatardus etiam hec de Billio scribit ad fratrem ejus Laudunensem abbatem, cui Bil- lianum Isidorum nuncupat. «Pudebat enim eum, quod Grecia... tam doctum, tam disertum, tamque facundum auctorem et oratorem suum haberet tam mutilum ac lacerum, totque plagis
. SU DU
(a) Blog. Billii, epist. ad Godef. Billium, oper. Gregor. ed. an 1583, p. 1580.
/
43 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS I. 24
confossum, ut semivivus relictus videretur, » Que cum vera sint, atque in Parisiensem editionem possint retorqueri, ut ex dictis constat, inde quoque constare debet necessariam esse novam Ope- rum Gregorii Nazianzeni editionem ; maxime cum nulla sit que omnia ejus Opera contineat, nulla que non innumeris mendis scateat. Ad novam igitur Operum Gregorii editionem adornan- dam nostri sunt aggressi. Primus operi manum admovit D. Jacobus Frischius; quo paulo post exstincto, operi successit D. Franciscus Louvard ; verum tot tempestatibus jactatus est ut rem infectam relinquere coactus sit. Tum partes illas suscepit D. Prudentius Maran, sed e transverso mors incurrens virum doctum abstulit, priusquam opus promovere, nedum perficere potuerit. De- mum nos, licet impares tanto oneri, « in eorum labores, » inviti sed jussi, intravimus. Quid sin- guli in hac editione preestiterint, nunc exponendum.
S II.QUID NoSTRI IN HAC EDITIONE OPERUM GREGORII ADORNANDA PRJSTITERINT EXPONITUR.
Stadium istud qui prior ingressus fuerat, Jacobus Frischius morte statim est sublatus; quas- . dam tantum variantes lectiones reliquit.
D. Franciscus Louvard, qui successit operi, diu multumque insudavit, nulli pepercit labori. Ardentis ingenii impetum secutus, undequaque conquirebat quidquid propositum suum juvare posset. Quo factum est, ut immensain rerum ad Gregorii editionem necessariarum copiam con- gesserit. Omnes pene editiones comparavit, sive Grecas, sive Latinas, sive Greco-Latinas ; ad quas, « oinnia, si paucula queedam excipias, » ase exacta fuisse Gregorii Opera testatur. Has om- nes longe ordine recenset, Basileenses, Billianas, etc., lectiones, que ad calcem editionum reji- ciuntur: atque etiam si quas lectiones vel notas a viris doctis in ora librorum scriptas novit, tanta diligentia exquisivit, ut tandem repererit. Famosissimum volumen Basileensis editionis, in quo lectiones et emendationes, qua e manu Billii ad oras et intra lineas scripte sunt, sponte sua benigne obtulit. ut jam dictum est, vir clarissimus D. Baron. Aliud ejusdem editionis exemplar, « cum emendationibus et adnotationibus scriptis manu viri docti » accepit a D. Naulin, viro c&e- tera docto, atque imprimis Scripturarum studio clarissimo, in curia Parisiensi advocato. Exem- plaristud Hervagiane editionis, in Heinsii Bibliothece catalogo Lugduni Batavorum edito an 1683, p. 7, n. 129 inscriptum est. Lectiones et emendationes sunt eleganter picle, sed Anglum, Calvini discipulum, sapiunt, ni fallor. Quasdam emendationes, quas in ora Parisiensis editionis anni 1630, olim apposuit doctissimus de Barcos abbas Sancygiranus, describi et ad se mitti, emendationes quoque ac notas a doctissimo Tillemontio ad oram Parisiensis editionis scriptas, et & domino Tronchai oblatas exscribi curavit.
Tandem copiosissimas lectiones, quas e Regiis, Colbertinis Mazarinsisque manuscriptis col- lectas, ad oram Greco-Latine editionis Parisiensis anni 1630 manu propria appinzit vir doctissi- mus, ac de litteris Grecis optime meritus R. P. Combefisius, Dominicanus, ipse sua exscripsit noster Louvardus : cui preterea R. P. le Quien doctrina, erudilione, scriptis clarissimus, e Do- minicana familia, Parisiis ad vicum Sancti Honorati, sui decus maximum ordinis, emendationes et notas censorias in Billianam omnem operum Gregorii interpretationem, ab eodem Patre Com- befisio elaboratas benigne tradidit ; et quidem eo majori benignitate, quod ipse pene statuerat edere Gregorium, propter singularem theologi affinitatem cum Damasceno, cujus tum editionem adornabat.
Primum autem nostro Louvardo studium fuit scrinia bibliothecarum revolvere, et quidquid e Te sua erat describere. Scriptorum manu codicum tantam reperit copiam, ut in his diligendis opere plus insumptum, quam ininveniendis fateatur, atque ex iis immensam variarum lectio- num copiam sive propria, sive aliena manu collegit.
His omnibus, comparatis, prefationes, vitam auctoris, prefigendas singulis orationibus &dmonitiones, quidquid demum accuratam solet atque etiam debet editionem comitari,
summa diligentia ac celeritate parabat, atque eo progressu, ut fastigium operi imposuis- sel, ni contikwuis molestiis et impedimentis conflictatus fuisset. Demum incepto desistere coactus, nihil absolvi &, Tum pependit interrupta Gregorii operum editio, mineque ingentes operum.
25 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS I. | 26
Mine, inquam, ingentes operum ; nam prater Gregorti Opera, Elie in novemdecim orationes, easque insigniores ac theologicas ; Nicete item in sexdecim alias Orationes commentaria ; Basilii, medio οσο decimo Ecclesise Caesariensis episcopi longe optimi scholiaste, in duas supra qua- draginta orationes scholia ; demum simul cum operibus Gregorii, plus septem scriptorum, quo- rum ne quidem nota sunt nomina, fetus edere, imo premittere statuerat. Pleraque parata erant, et quidem prelo maturiora quam ipsa Gregorii Opera.
Intermissum diu opus, tandem longo post tempore in nostri Prudentii manus pervenit, viri eruditione et laboribus Ecclesie utilitati impensis, nempe edendis sanctorum Patrum scriptis, clarissimi. Nemo certe e nostris ad Gregorii editionem concinnandam, ét ad inceptum opus istud perficiendum magis idoneus. Verum suscepto operi serius manum admovit, nec multum accele- ravit. Delectum quemdam variarum lectionum, quarum florem libaverat, ejus manu scriptum, et plurima carmina, que stricta oratione verterat Billius, ab ipso soluta oratione reddita repe- rimus.
Multum adhuc opere et laboris impendendum supererat, ad perficiendam Operum Gregorii editionem. Collati quidem erant manu exarati codices orstionum, epistolarum et carminum ; sed variz lectiones adhuc dissipate, in chartis tantum descriptee, necdum ad oram exemplaris edendi appicte. Quemadmodum priusquam domus sedificetur, res ad &dificandum necessarie, materia, calx, cementa, ligna, et quecunque «edificanti sunt necessaria, preparantur; sic quc ad edi- tionem Gregorii necessaria, preparata quidem, sed nondum tractata et elaborata : varis lectio- nes sanandis Greci textus locis depravatis presto erant, sed nondum adhibite ; adeoque emen- dandus supererat textus, emendanda quoque Billii interpretatio. Concinnanda erat vita Gregorii ; ad quod opus fragmenta Gallica Tillemontii commentariorum, que omnes minime complectun- tur, priecipue suppetebant. Note sive observationes, aliaque plurima que requiruntur ad editio- nem, nondum elaborata : hec omnia pro viribus prestare conati sumus.
Primum id nobis studium fuit varias lectiones cum edito Gregorii textu Greco conferre, loca corrupta sanare, ut sua textui puritas restitueretur, suusque nitor redderetur. Ad interpretatio- nem quod spectat, Billius vir utriusque lingue peritissimus, Gregorii Opera tam felici successu Latine reddidit tantoque apud omnes in honore est ejus interpretatio, ut temerarius certe audi- turus sit, quisquis novam adornare tentaverit. Nihil tamen eo de Billiana interpretatione judicio deterritus noster Louvardus, aliam sibi elaborandam putaverat, et in vertendis duabus orationi- bus, nempe prima et secunda, a/. 1* et 443, rei periculum fecerat: verum mutata sententia in- cepto destitit, et Billianam interpretationem servare decrevit. Idem fuit consilium nostro Pruden-
tio. Utriusque vestigiis inherentes, eam e regione Greci coniextus sartam tectam servavimus ; et.
si quando a mente Gregorii Billiana interpretatio aberrare aut eam non satis assequi visa est, aliam textui inserere non dubitavimus, vel in notis subjicere, lectorem monendo. Id autem de orationibus tantum et epistolis intelligendum ; nam de carminibus aliud fuit consilium. Cum enim Latina Billii carmina Grecis Gregorii carminibus non satis respondeant, visum est Graeca pedestri sermone reddere, Latinis Billii versibus ad marginem inferiorem rejectis.
Priusquam autem ulterius progrediamur, hic obiter exponendum quinam sint manu exarati codices, excusi a D. Louvardo, quibus usi sumus.
*
8 Ill. NOTITIA YETERUM CODICUM, AD QUOS GREGORII ORATIONES EMENDAYVIMUS.
Plurimos et quidem probatissime note codices in concilium adhibuimus. Hos inter unus est Regius, olim num. 1809, nunc autem num. 510 tota republica litteraria famosissimus, qui solus e Gallicanis omnibus cunctas Gregorii oratWnes continet. De quo Billius: « Tuli, inquit, amplissimum codicem capitalibus litteris exaratum, tantum antiquitatis pra» se ferentem, ut ipsius Gregorii propemodum «tate scriptus esse videretur, qui preter epistolas et versus, omnia ipsius Opera continebat. Quem cum paucissimis diebus incredibili celeritate perlegissem, ex eoque innumera loca, quz in impresso vitiose legebantur integritati sue restituissem, statim eum Athenas (quo enim alio nomine incomparabile illud bonarum omnium litterarum gazophy-
4
29
PELEFATIO GENERALIS. — PARS I.
Catalogus mss. codicum, quibus ín emendandis Gregorii Operibus ust sumus.
Νοτε INDICES.
REGII. Olim....nunc.
a. 1914....512. b. 1916....517. d. 2207....042. e. 1915....571. f. 2311....54. g. 1820. ..1173. h. 2426....858. ]. 2886....984. m. 1913....573. n. 2315....570. 0. 2885... 906. ph. 1917.2..525. q. 1917.1..518. r. 1918....516. t. 2299..,.551 u. 2308....524 Vel Cypr.
v. 2310....540. X. 2312....553. y. 1921....526. 7. 2300....556. bm. 1800, [ND 510, hu. TEN .
Νοτεα INDICES.
Membranaceus, Francisci I Parisiensibus editoribus Iw. Maximam partem manu antiqua ineunte sec. xr exaratus videtur.
Olim Mediceus, ante annos saltem 700 videtur scriptus; sed Oratio in pascha et tarditatem, nuno 1, recentiori manu.
Codex steculo xir eleganti manu scriptus, litteris aureis initio orationum, et pic- turis ornatus. E Bibl. Petaviana in Regiam transiit.
Circa decimum seculum; praefert nomen Joan. Gaddi.
Olim Mediceus, xv seculi.
Codex optime note, olim Mazarineus, ante annos 700 ad minus, scriptus ele- gantissime.
Olim monasterii Crypte Ferrate, anno 950 descriplus; inter multa sanctorum Patrum opuscula, septem Gregorii orationes continet.
Duas tantum Gregorii orationes, variorum opusculis permistas habet: ΧΙΙ ssec. exaratus videtur.
Chartaceus, xiv sec.
Membran. Basilii scholia in orationes Gregorii quadraginta quinque continens : x1, ut creditur, seculo exscriptus.
Chartaceus xiv sec.
Anonymi scholia in Gregorii orationes quatuordecim continens, ΧΙΙ sec.
x vel certe x1 ineunte sec. videtur exaratus. Longe optime note liber, qui pas- sim ac ubique pene cum famosissimo cod. 510, olim. 1809 consonat; vel eo etiam emendatior. Paucissimis amanuensium sphalmatis dehonestatur : xvi tantum orationes representat. Ludovico magno, anno 1701, ab archiepiscopo Philippopolitano oblatus est hic codex.
Membranaceus, Francisci I sub finem x sec.
Item Francisci I. Parisiensibus IIvs, x sec.
Membranaceus, ΧΙΙ sec. orationes decem et septem continens, quarum initio leguntur carmina argumentum explicantie : editis in omnibus fere concors. Henri !V nomen et insignia prefert.
Ante annos 500 exaratus, optime note, et optimis lectionibus refertus. Ideo hac nota, Cypr. quandoque designatus quod Vanslebius hunc emit Nicosise in Cypro, et in bibliothecam Regiam detulit, anno 1671.
Membranaceus, olim Mazarineus, ΧΙΙ sec.
Olim Mazarineus, novem tantum orationes habens, quibus Nicette commentarii accedunt, xii sec.
Membranaceus, ΧΙ sec. ex Oriente in bibliothecam Regiam, anno 16069 illa- tus.
Membranaceus, xr: 82c. Quibusdam orationibus addita sunt scholia.
Celeberrimus codex, de quo supra dictum est.
Membranaceus, xin sec. ex bibliotheca Huraltii Boistalerii in Regiam illa- tus.
Xil seo. exaratus, et Ludovico XV oblatus a Chrysanto patriarcha Hierosolymi-
no.
COLBERT. Codices olim Colbertini dein Regii. Vel. Olim.....nunc.
8. 1. 3062. e . LI . υ . υ 9 e. u . 9 ο e 9 ϱ ϱ FCR 576. 3.3.
b. 2. 2006. . . . ο , 1917, 528. . 5.5.
ο. 3 2605. . . . "NM . ον . . 1918. 545. 3.3.
d À. 4241. TON . . ο . 2801. 977. 3.3.
e. 5. 2770.. . . * ο 090^ ο TD 05 DI5. 529.
f. 6. 2792 uu .. , .. . 2308. 547. 4.4.
g- g. 2404, ο 9 1 . . . ο ο 0 e . 9 0 ο . 0 22972, 515. 2.
h.k. 8. 1342. . . e [] 9 υ . e Saga t e 9 9 . e e e e 9 2301. 569. E. * 3.
i. 9. 64204 e [.] e T e 9 e. * 9 e ο ο ο 9 L] L] e e e ioi 532.
l. 40. 929. 9 9 ο 9 9 9 6 . e 9 9 e υ 9 9 9 9 L] 9348. LÀ 706. 3.
m. ““ 4248, . ο . . ? κ ^ . ο $08.08 e *. r] , , e . 0 {5.
" ^. m ww Bow ὅ
θε, x
: "va. . ta . J 4. 74v inter cod. 13, Oratorii Domini Jesu in vico Sassi fenoreti, Paris. De» inter mss. «diede Ludov. Njgnà, via ὀδοῦ e | E
Alii codices manwtoripi. ον
*
91 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS I. 32
Pass. Cod. mss. eminentissimi cardinalis Passionei. Vat. Cod. mss. ex bibliotheca Vaticana. Coisl. ^ Cod. mss. D. de Coislin, nunc in bibl. 8: Germani a Pratis.
Codices excusi. Ald. Aldi Manutii editio anni 1510.
Bas. Basilii Scholiaste lectiones. Bil. Billius, Billiane editiones, ac lectiones mss. Bod. Bodleianus codex in Montacutio.
Comb. Combefisii lectiotes.
El. Cret. Elias Cretensis.
Gab. Gabrielii lectiones.
Heins. ^ Heinsiani codicis lectiones.
Herv. Basileensis editio apud Hervagium, 1550.
Leuv. ^ Leuvenklaii editio. | Mont. Montacutius.
Ox. Oxoniensis codicis lectiones apud Montacutium.
Par. Parisiensium editio 1609 ac deinceps. Sav. Savilius.
Sancig. Sancigyranensis emendationes. Sch. Ándree Schotti in Montacutio Schede.
' Syr. Syrleti mss. in Bill. lect. Th. Codex mss. D. Thomson in Montac. Till. DD. Tillemontius. Tr. Codex mss. S. Trinitatis apud Montac. Vaq. Vaquerii codex in notis Parisiensibus.
Hi sunt libri majoris momenti,tam manu scripti, quam excusi, quorum subsidio novam Gregorii Operum editionem adornare, inceptumque opus et diu interruptum prosequi et absolvere tenta- vimus. Multo plures codices manuscriptos evolvimus,quorum seriem integram ibi texere longum fuisset: precipuos designare satis visum est ; ceteros acervatim generali nuncupatione in notis appellavimus, maxime dum in eamdem lectionem convenirent. Optimas quasque ex omnibus variis lectionibus selegimus,easque vel textui inseruimus, ut corruptis mederemur, si eas in con- textum referri vulnus postulavit, apposita ad maginem nota que lectorem emendationis com- monefaceret, vel in margine inferiori subjecimus. Sunt aliquando longiores note, cum expla- nana difficultas occurrit, vel spine, quas sibi non recidi lector egre ferret. Orationum, qu& ordine temporum collocantur, fronti prefixe sunt admouitiones, in quibus tempus quo habita quaque est astruitur, et augmentum exponitur. Exspatiantur illa nonnunquam fortassis lon- gius, sed rei gravitas, vel difficultates, que intra notarum augustias concludi vel dissolvi non poterant, brevioribus esse non permisit. Orationes in capita, seu uumeros divise, ac temporum ordine sunt collocata. Minutus autem earum numerus, nedum auctus: quippe ex illarum nu- mero resectas quatuor, inter spurios fetus amandavimus. Geminas quoque ad Cledonium litteras, et unam ad Nectarium ex orationum classe remotas, ad propriam sedem inter epistolas revoca- vimus.
Tandem prefari desinam, postquam virorum doctorum, qui amicam porrexerunt manum, officia commemoravero. Primus sese offert vir e Regia numismatum, inscriptionum, humanio- romque litterarum Academia clarissimus, esjusdemque l'eaupoctóc, D. Dupuy, in quovis scientia- rum genere et linguarum, maxime Grece, versatissimus et peritissimus; qui non perfunctorie, sed diligenter censoris vices agens, singula prout subjecta prelo exibant folia, nihil cunctatus, ea legere solitus et expendere ; atque ut vir ille bonus et prudens, de. quo Horatius, culpabat dura, mutanda notabat, ambigue dicta arguebat, parum claris addere lütem monebat, etc. Quantum ipsi debeamus vix dicere, nedum gratias, quantas debemus, possimus referre.
Vigilantissimi et doctissimi Regi bibliothecze curatores, 'D. Caperonier et D. Bejot, ditissimum hunc thesaurum peramanter pro more reserarunt ; nec modo utf permiserunt, sed e€&& manu exa- ratos codices, quos vellem, ad nutum benigna manu suppeditarunt.
Vellem higego unctis, qui Appeetias .eontulerunt, impsanis bibliothecarum pmeefectis, non tantum Gallieansvum, wed etiam exterarürff grates pro sufin nos beneficiis dignas rependere, *
Eminentissi rx vg carginalis s Pgfloneus, qvi duni viveret litteras amabat οἱ fovebat, litteris ipse
Ornaüssimus, — Mis nouis fa ut ugummate gunt plures dag ad nostrum Franciscum 20 o* |
- P -
33 PRAEFATIO GENERALIS, — PARS If. 34
Louvardum et Prudentium Maranum littere, quibus propensa in nos nostraque studia, ac con- testata humanitas, et amor litterarum,quas ipse non colere solum, sed ornare studebat. Permultas ex variis codicibus manu scriptis, non tantum sure ipsius bibliothece, sed etiam Vaticane, lectiones varias, tam orationum,quam epistolarum, atque etiam carminum describendos eleganter,ipsisque mittendas curavit. Αά opus strenue agendum cohortabatur, significans summum pontificem (is erat felicis memorie Benedictus XIV) in magno hujus editionis esse desiderio, et Sanctitatem Suam una secum de illo opere frequentem habere sermonem.
Insignis abbatie S. Germani bibliothecarius, e charissimis nostris sodalibus unus, D. Patert, ex pluribus codicibus scriptis manu, non tantum S. Germani, sed etiam Regis, Claromontanse, etc. varias lectiones, et quidem elegantissima manu et sagaciter descriptas liberaliter subministravit D. Prudentio Maran. Alias quoque alter e nostris, a se descriptas, D. Andreas Brion peramanteft obtulit.
Nec tacitum relinquam dilectissimum sodalem D. Danielem Labbat, qui diligenti et multo labore indices locupletissimos adornavit, nec D. Dionysium d'Olive, qui menda typographica corrigendi libenter in se curam suscepit, et operam studiose prosecutus est. Jam faxit Deus ut noster hic quantuluscunque labor in usus cedat Ecclesie catholice, cui quidquid fecerim totum consecro, quidquid scripserim totum submitto.
SEGUNDA PARS.
DEFENSIO GREGORIANA.
S I. DEFENSIO GREGORII ADYERSUS TOLLIUM.
Plures non tantum ex heterodoxis, quod mirum non est, sed etiam ex Catholicis, Gregorio parum sequos se praebuerunt, imo eum couviciis lacessere, calumniis atque etiam falsis crimini- bus insimulare ausi sunt, quorum petulantiam frangere et contumelias juvat retundere. Singulo- rum tamen calumniis et dicteriis in Gregorium refellendis non immorabor. Missis igitur Dallei Clerici, Basnagii, etc., sat erit Tollium qui eos imitatus est, castigare, et diluere quee adversus Gregorium falso et inverecunde scripsit. Is quidem in scriptis Theologi versatissimus, sed in auc- torem iniquissimus, tám multa huc illuc, tamque injuriosa viro sanctio sparsit in argumentis et notis quorumdam carminum, que ipse vulgavit anno 1690, ut omnia proferre longum foret : pree- cipua tamen delibare, et falsa ostendere, animus est.
Primum quidem in argumento, sive « causa scripti » carminis, quod Gregorius « de se ipso et adversus episcopos » condidit, quodque Tollius Grece primus vulgavit, sic amaris salibus poetam carpit : « Cum vero omni vita, tum et cultu victuque monachum potius severissime integritatis, quam tante dignitatis ageret ac referret episcopum ; ad hec et altiores ob eruditionem defen- samque SS. Trinitatis doctrinam spiritus gerere videretur, Ciceronianeque imbecillitati afünis, ut ille consulatum suum et expulsum urbe Catilinam omnibus tantum non horis memorabat, ita et ipse contusos Arianos et suam Triadem assidue predicaret, ingentem sibi quorumdam suorum presbyterorum, aliorumque episcoporum conflavit invidiam... Sero sapiunt Phryges. Gregorius, qui promptissimum hunc assensum non exspectarat ; propria se captum videns ingenuitate animi, quanquam statim facti ponitebat, pudore tamen adductus, in sententia perstitit... Hinc statim, nats he querele, hinc illie, ut ita dicam, lagryme et ceteri threni, in quibus et patientiam, et animi robur, ac moderationem in tam*proebo viro desideres... Ciceronem sane nemo melius
a. o. .
w
vA ' 4
35 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS Π. 38
expressit vita, moribus, eloquentia, fortuna, usque in exsilium ; et in exsilio, uter mollior vix quisquam dixerit. »
Neque vero his contentus Tollius, Gregorium adhuc gravius perstringit in notis ad carmina a se vulgata. Ad primum versum carminis adversus episcopos (p. 4) : « Est in hisce vir, inquit, sanctissimus aliquid humani passus; optimi quidem consilii atque voluntatis, sed in ferendis injuriis aliquanto quam oportebat mollior, minusque a conviciis et acerbitate, que Christianum dedecet, temperans. » Quin et hec scripta esse dixerat Tollius, aucto ex poenitentia et adversa- riorum ludibriis, dolore, irritatique inde in hanc veluti vindictam egri jam nimis animi pertur- batione. Ad versum 18 ejusdem carminis, ubi ait Gregorius: « Neminem in iis quas dicam indi- cabo ; attamen, » inquit Tollius (p. 5$), « id carmine de vita sua impigre et peracerbe fecit ; » id est, nominavit. Addit insuper Tollius (p. 6): « Ita exacte iis designatis, quos perstringit, ut no- minasse non opus fuerit ; sed et alibi Maximum nominat... ejus comam adeo satyrice exagitat et adeo aspere, ut nihil supra. Quid? inquit, laqueum proponere inimico ad suspendium, ut nihil de conviciis istis dicam, hominisne est Christum sectantis ? Non videtur. Denique » ad carminis 5, vers. 4, (p. 84) « Capistrum ori suo impositum, prereptamque docendi publice fa- cultatem Gregorius gravissime tulit et... acerbis questibus deplorat; ergo nunc in adversarios 8108, qui eum malis artibus ad episcopatus abdicationem compulerant, satyrice invehitur. »
Gregorio e&quior non fuit Dupinius, qui de eo talia scribere non est veritus (a): « Gregorius quidem piissimus fuit, sed homo paulo minus consideratus, et negoliis ineptus. Tanto solitudinis desiderio flagrabat, ut nullo, quod ab ea retrahebat, officio diu fungi posset. Aggredi res arduas, moxque susceptas relinquere pernix. Cum tres episcopatus habuerit, ne unum quidem legitime habuisse dici potest. Ingenio erat Gregorius moroso et satyrico, et ita ad jocandum procax ut nemini parceret, ac ne quidem episcopis, quibus erat apprime infensus. Ita, quem impense prius Jaudarat, Maximi famam atris admodum et ad stuporem infuscavit coloribus ac denigra-
vit. »
Vellem ut eruditi viri qui hiec de Gregorio sentiunt et dicunt, nomina eorum, quorum famam maligno dente prosciderit, in medium proferrent. Nam quod spectat Maximum, quem unum opponunt, nihil moror. Interea vero nobis fas est hi8 conviciis et calumniis omnia Gregorii opera tam orationes, quam epistolas et carmina opponere. Legantur, inquam, orationes, maxime quas hahuit de moderatione in disputationibus servanda, etc. Legantur epistole, in quibus, velut in filio, parentis imago resplendet. Ibi liberales joci, jucundissimus in jocando lepos, argutie mere ac veneres, sed satyre nulle. legantur epistolae ad 'Theodorum et ad Theoctenum (0), quorum iram, desideriumque vindicta suo ipsius exemplo comprimit. Legantur etiam carmina (c) : legan- tur, inquam, vel ea ipsa unde calumniandi ansam arripuit Tollius. Hanc sibi statim regulam sta- tuit Gregorius : « Conviciis quidem exagitare fas non est quemquam ; et ut homines cuncti ab eo abhorrent, ita peculiariter ipse vitium hoc odi.» Vel, ut ipse vertit Tollius (p. 5): « Neminem vero in his qu& dicam, indicabo, veritus ne quemquam calumniari videar; que res et per se illicita est, et mihi pre primis exosa. Non enim quemquam designabo, ne proferre videar in lu- cem qus occultanda erant. » Et paulo post (d) : Et quinam sint mali patebit deinceps, ubi meam orationem oppugnans manifesto te tuimetipsius accusatorem declaraveris. » Nimirum, ut cum Tollio loquar (6), « ego neminem nomino. Quare irasci nemo mihi poterit; nisi qui ante de se voluerit confiteri. » Que verba Hieronymus ad Nepotianum (/) de clericorum vitiis et ipse dispu- tans usurpat, ut ad Rusticum (g), ex prologo libri tertii, Pheedriana: « Qui generalem de vitiis disputationem in suam referunt contumeliam... suam indicant conscientiam ; » vel ipsissimis Phaedri verbis elegantius, stulte nudabunt animi conscientiam. » Unde Hieronymus contra Auf num generaliter pronuntiat (^) : « Quando sine nomine contra vitia scribitur ; qui irascitur, accu-
. sator gui est. »
"
M. Eu eccles., t. IT. p. 655 ? io lege Manil., ο. 13. b) Epist. 1 et 198. [) Hier. ep. 35, t. IV par. n p. 266. ο Carm. de'Éeipso et adversus episcopos, v.19 (6) Id., ibid. , epist. 95, p
ο η 4 Ruf. lib, 1, t. ii, "part. tt, p. 361.
" 6) Vere 29.
n^ ν | κ
31 PILEFATIO GENERALIS. — PARS Il. 38
'Conticescant igitur atque erubeseant, qui Gregorio crimina inferunt, que oderat, et a quibus « peculiariter abhorrebat. « Neminem quemquam conviciis, vel satyris lacessivit, nec nisi gene- ralis ejus de vitiis est disputatio. At nominavit Maximum, inquies. Quidni nominasset Proteum illum, lupum, Christiani orbis totius fabulam, notumque perturbatorein? Hoccine demum est denigrare hominem ? Hoccine famam ejus atris admodum et ad stuporem coloribus infuscare? Imo vero, qui talia fatur, nivem aspergit nigredine, ut /Ethiopem lavet; et viro sanctissimo in- famiam inurit, ut perditam impio famam restituat. Quid quod longe graviora de Maximo reticet Gregorius? —
Verum (a) « ceteros ita designat, ut nominasse non opus fuerit. » Fatemur id quidem. Qua vero cautione, queso, attendas. Primo namque, ne in episcopalem ordinem dicenda derivarentur et redundarent admonet Gregorius: « Non omnium, inquit (0), mentionem faciam... Nam multos etiam novi, de quibus loquendum est honestius. Verum quisquis improbus est, et. plusquam im- probus, vinci se domarique patiatur (c). Mali quidquid est vulnerabit orationis gladius ; imo sica- rios et. homicidas,qui falsis sermonibus atque figmentis, » pastores ipsamque doctrinam infa- mantes, « innoxium animarum sanguinem effundebant.» Verbo dicam, lupos pastores insec- tatur, doctores spurios et adulterinos. Putasne vero nunquam licere, laudabile nunquam esse, ovinam pellem ac larvam lupis detrahere, ut detecti cognoscantur? « Si reipublice interest co- gnosci malos ; » profecto interest Ecclesie, minus catholicos, falsosque pastores cognoscere. Et qui larvam detrahit, ut cognoscantur, ne mactent et furentur, is laudabilis est.
Id prestitit Gregorius, qui posthabito privato commodo, periclitentium saluti animarum Ecclesisque totius consulens, in improbos et vitia calamum strinxit; nihil nisi charitatem, nisi pacem spirans (d). Ista flens potius quam mordens scripsit; imo « ludens » noununquam, quia ridiculum acri res fortius ac melius plerumque secare noverat. Miror virum, alioqui ingenio pers. picaci, lusum non intellixisse, ubi Gregorius, dubium de coma quid faciat ac prepomodum des- perantem cynicom fingens, sermone jam tritum ei proverbium festive suggerit: « Reliqui tibi preter malam crucem jam video nihil. » Quis vanam Tollit (6) exclamationem risu non exci- piat ? Cui, inquam, risum non moveat heec verborum Gregorii acceptio? « Quid? Laqueum pro- ponere inimico ad suspendium, hominiane est Christum sectantis ? » Quis enim mitior Gregorio? Etiamsi scripta tacerent facta, ipsa Maximi historia, acta concilii, sicarii, lapides quos excepit, nec quemquam ulcisci passus est.
In his que objiciuntur Gregorii carminibus, nihil, aut fere nihil quod in Apologeticosuo et alibi passim ad populum orationibus non reperiatur; imo nihil quod in suis Je sacerdotio libris non scripserit paulo post Chrysostomus. Non igitur animi « imbecillitate, » non « egritudine, » non « impositi capistri » dolore, non abdicati « poenitentia » episcopatus, que nulla fuit, illa conscripsit Gregorius. Figmenta hec sunt ab heterodoxis prolata, male a quibusdam Catholicis repetita. Apage ergo, Tolli,lepidam hanc tuam, imo injuriosam in Gregorium comparationem,qua Theologum cum Cicerone componis ; hoc est, « ita animo pefculso et abjecto, ut sine sermone ullo, sine cogitatione ulla jaceret, » ut « (f) mentis errore teneri » vulgo crederetur (g). Quid confers violentum coactum Tullii exsilium, cum voluntaria Gregorii, et expetita, atque etiam ex- torta ab imperatore, et omnium etatum admiratione digna, Constantinopolitane sedis abdica- tione ? (4) Quid pucrum tantum non ejulantem, et fletibus, ne scriberet, « impeditum, » cum athleta et glorioso « confessore» componis (1) ? Lcgesis omnes ad Alticum epistolas, que libro tertio continentur, Liviique Historiarum librum cxx, et tuse te pudeat comparationis.
Denique quid ambitiosa illa Ciceronis et usquequaque fusa jactantia, cum assidua, cum modestia, cum necessaria et religiosa predicatione Trinitatis? Quid Christi ad Belial? Quid hic theologo sanctissimo cum oratoro profano? Quid humilitatis Christi discipulo, cum tur-
5 8) Toll. not. ad v. 2] carm. 1, p. 6. (f) Ad Attic., lib. iir, epist. 2. b Vers. 23 et seqq. Ibid., ep. 1 c) Carm. al. 12, v. 12, 15-17. d Ibid., ep. η Carm. al. 1, v. 6. f) Ibid., ep. 10. . (e) Vers. 939.
" e
41 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS 1l. 43
et aulici prrsules, qui ex principum favore metuque penduli, omni facile vento doctrine eircumlati, dubio animo et fide, momento huc illuc impellebantur: « Misera, inquit Gre- gorius (a), et abominanda vite ludibria : quod fidem attinet, partem in utramque parati, non Dei legum, sed temporum observantes. Euripi doctrine, hinc inde reciproce fluctuantes, adulatores, dulcia mulierum venena, parvis leones, at rerum potientibus canes. » In car- mine Je vita sua « aleatores » vocat hos episcopos, χυθισταί, chameleontes, χαμαιλεόντων, xai τρόπον πολυπόδων.
Tales episcopi, qui inter Arianos et Catholicos medii, utrique parti, pro temporum ratione, se venditabant, ab Ecclesia cum episcopatus dignitatisque, quam obtinuerant,
honore et gradu suscepli, improborum jam episcoporum ita numerum auxerant, ut bonis
episcopis, atque etiam in conciliis aliquando prevalerent. Hinc ille Gregorii, qui zelum et in- dignationem continere non valebat, juste querele. Hinc suam ipsius, vel suo potius nomine, collegarum in sacerdotio facilitatem in hujusmodi episcopis admittendis deplorat his verbis (^) : « Proposuimus voce praeconis, pro foribus sanctuarii omnibus denuntiavimus : Ingrediatur qui volet, bis licet, aut etiam ssepius fidem, pro occasione, mutaverit. Adest tempus nundinarum nemo abeat nihil operatus, » etc.
Quisquis hec et alia similia in aliis Gregorii carminibus legerit, is profecto intelliget quinam fuerint episcopi, de quibus tacere non potuerit, nec debuerit. Excusande tam prepostere benignitati ac facilitati tales episcopos admittendi, Alexandrine synodi anno 362 habite, vel certe Athanasii de recipiendis hereticis decretum procul dubio preten- debant. Verum, ut observat Annalium eminentissimus parens, Alexandrinis Patribus » magna ratio, quod multiplex illorum, » qui recipi jubebantur, episcoporum « numerus esset, qui in concilio » Ariminensi, vel nescientes, vel coacti, Arianis consenserant; ipsi- que, qui ab Arianis parlibus tum redibant, sincero "veritatis amore odioque perfidim, quippe qui sub Juliano Apostata ad id adduci videbantur. Preterea, ut ait Hieronymus (c), « huic assensus est Occidens; et per tam necessarium concilium, Satanse faucibus ereptus est mundus. »
Longe vero dispar ratio sub Theodosio, aliaque Ecclesie facies. Ex iis enim episcopis, qui spe vel metu redibant, plerique omnes ab Arianis, Constantio mortuo, desciverant, iisdemque iterum sese adjunxerant sub Valente, « bis ac sapius, » ut ait Gregorius, « fidem mutantes, et alearum instar, » aut arundinis momento versati. Unde facilitas illa episcopos lapsos recipiendi, quae, Hieronymo teste (d), laudi Athanasio quondam, vitio probroque tunc data est Petro Alexandrino presuli. « Presto » ei concilio, inquit Baro- nius (e) de concilio generali Constantinopolitano primo loquens, « fuerunt plures ex illis, qui antea, Valentis tempore, pulsis orthodoxis, Árianorum favore, vacantes sedes acce- perant. Hi enim tempori inservientes, sub catholico imperatore que catholice fidei defensores se prebuere, cum antea vel gratia ducum exercitus, vel favore aliorum ma- gistratuum, in episcopatum omnino licet indigni nihilominus irrepsissent. De quibus omnibus fusius ipse Gregorius Nazianzenus. » Hec Baronius, qui, expressa horum epi- scoporum imagine, sic prosequitur (/) : « Intelligis, puto, quales, exceptis paucis, tunc esse solerent episcopi Orientalis Ecclesie ; quomodo fidem habere consueverint pro ra- tione temporis mobilem, et nonnisi ad privatum commodum accommodatam. Cujus qui- dem rei non Gregorius duntaxat, sed et Basilius suis scriptis locuplex testis accedit, ut suo loco superius est demonstratum. » Alios bene multos adhibere testes, maxime Chryso- stomum et Hieronymum, poterat Baronius; qui, postquam narravit quam male atque in- digne Gregorium habuerint: « Ex his, inquit (g), disce alia, nempe quam vera sint que in eodem Gregorius conscripsit. »
Id quidem optime et apposite auctor eminentissimus, Nam palam, vivis illis et audien-
ni Carm. 1, Toll., v. 334-338 hi ) Chron. an. 374. d Carm. ! De vita. 7" M e. art (ti 381, ἃ 22. (c) Dial. adv. Lucif., tom. . 1 e
xD. P ; Ρ8β i) 82,
PATROL. GR. XXXY, à
. 43 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS ΙΙ. 44
bus, vales sanctissimus vera se dicere professus est nec quisquam ausus est contra- — dicere : Ὡς σφόδρα χρώμεθ’ ἀναξίοις τοῖς προστάταις | Βοήσομ) οὐ ψευδῆ μὲν, οὐχ Ίδιστα δὲ (a). « Quam indignos habemus antistites! FElatiore quidem voce dicam, non falsa quidem, sed auditu non jucunda. » Si vera hec sunt, ut vera esse constat; quis tam gravia, tam aperta Eccle- si& probra atque scandala, simpliciorum dispendio et periculo animarum, tacenda audeat asserere? Quid? quod multo pejores adhuc erant illi, de quibus loquitur Gregorius? Nam de iis Gregorius pleraque tacet. Maximus, qui cane pejor et angue, ac vipera fabulosa, que se foventem in sinu enecavit, omnes facile sceleribus, iisque publicis, et impuden- tia superabat. Ipsi non diffitentur adversarii. Unde mirari subit, cur Tollius, qui huic monstro parcitum vellet, Juliani Apostate non etiam contra Gregorium defensionem ausus sit suscipere. Verum, quod ausus non esl Tollius, audet clericus, quod mirum non est; imo e Catholicis, quod luctuosum "valde, sunt nonnulli, quorum nomini parco, qui Apostale adversus Theologum patrocinantur, atque Juliani laudes predicare non veren-
tur.
Plures etiam ex orthodoxis episcopis viliis gravibus laborantes, quorum minimum erat « ignorantia, que quidem ipsa malum est » (5), ἄγνοια yàp καχὸν μὲν, ἀλλ᾽ ἧσσον xaxóv: qui vix baptismo expurgati, « priora vitia, « (c) τὰ πρὶν κακά, virlutes uullas ad episcopatum affere- bant. De his sic habet Gregorius (d) : « Pudet me quidem dicere quo pacto res nostre comparaie sint, sed canam tamen. (e). Cum ordinati constitutique simus virtutis doctores, omnium malorum officina sumus. (f) Antistes facili momento reperitur, qui nihil antea prestiterit, et novitius ad dignitatem accedat. (g) tes divin; modo sunt jactus alearum, cuborumque... (4) Heri oratoris munere fungens, jus fasque "venale Mhabebas..... (?) nunc autem subito judex et Daniel factus es..... (0) Ne vestimentum quidem tam facile mutare quis queat, ut tu mores mutas .... (k) Heri Simon Magus eras, hodie Simon Petrus. Heu nimiam celeritatem! Heu! pro vulpecula leo prodisti. » Ii sunt episcopi de quibus in car- mine Je vita sua scribit (/ : « Hoc brevissimum dari potest preceptum, et optimum ne salute excidas documentum, ut qua illi preeunt, ne sequaris: quorum thronus accusator est morum; et cancelli atque supercilium potius quam vita hos a plebe secernunt. » Hor- rida sane pastorum hujus temporis imago; quos ea tantum ratione utiles dicit Ecclesia Gregorius, ut, quo non eundum sit, eorum exemplo fideles agnoscant.
Eligant jam nunc adversarii. Vel hsec falsa esse probent, vel contendant ea non esse hujusmodi, αυ acri et publica etiam reprehensione digna videantur; vel, si vera esse fateantur, quod quidem fateanlur necesse: est, ostendant a nemine unquam, ne quidem a pastoribus, etiam episcopis, ita debere, aut posse, illesa charitate, exagitari : quod sacris Scri- pturis adversatur, et fraterne correctionis preceptum evertit. Salutaris enim pudor nonnun- quam incutiendus, et peccantes corripiendi sunt, tum proprie ipsorum, tum salutis eorum causa, quos scandalis, prava doctrina, pravisque exemplis pessundant. « Quasi tuba, ait Scri- ptura !?, exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum. » Reis ergo annuntianda sunt peccata ; justaque, necessaria et sancta indignatio et ver- borum acrimonia ; nec injuriosus et contumeliosus est habendus, qui duris et. probrosis increpa- tionibus peccatores coercet.
An vero Gregorius, Chrysostomus, et alii passim viri sancti, non noverant, que illa sit acerbitas, quam Christus damnat, que maledicentia ; quid sit alicui detrahere , quid denigrare? Quam iniqui sanctorum nos sumus sestimatores! Ab iis exercendi zeli et cor- rectionis leges accipiende, non a nobis damnandi, qui eodem spiritu non agimur et igno-
10 [ga, rvrrt, 4.
n, Adv. episc., v. 551, 558. g) Ibid., v. 396. (5) Ihid.. v. 334. v 4) Ibid. v. 445. (ο) [bid., v. 440, 448. " Ibid., v. 419. (41 Ibid., v. 361 et seq. (j) Ibid., v. 424. (c; Ibid., v. 393, 4) Ibid., v. 430. uj Ibid., v. 394. Ü Carm. , 36, 37 37, 38,
5 PI.£FATIO GENERALIS. — PARS ΙΙ. 46
ramus quid sit « zelatum esse pro Domino Deo exercituum !!, » οἱ que Chlrietiana libertas 0686 debeat ; ignoramus, inquam, licet et apostolos virosque apostolicos, imo Ágnum ipsum mansue- tum ita fuisse locutum legamus et audiamus.
Non ergo culpandus, sed laudandus Gregorius, qui Christiana libertate utens, apostolo- rum et Christi ipsius vestigia secutus, « zelo zelatus est pro Domino Deo exercituum, » &c peccatores dure increpavit. Non « imprudenti nimium fervore, » ut somniavit Tollius, « successorem sibi petivit ; » sed ardenti ac sincero vite private et solitudinis desiderio. Non eum « statim, » nec unquam poenituit, quod sedem Constantinopolitanam abdicasset. Nulle inde « querele, » nulle « lacryme, » nulli « threni, in quibus patientiam et ani- mi robur ac modera!ionem in tam probo viro desideres. » Id omne in viro sancto mira- mur : equiorem tantum in Tollio rerum sestimatorem desideramus. Fabule et somnia hec sunt: longe alie sunt querelarum Gregorii et lacrymarum cause. Dolebat, si doluit, de- relictas oves, quas uuice diligebat, imo quos in Christo genuerat filios ; hos alieno , qui nec amore patrem satis, nec sollicitudine pastorem referret traditos dolebat, fame, siti arentes, hzeresique prope dominanti expositos. Id quidem, et merito dolebat Gregorius. Hinc ille lacryms& fuere: non aliunde ; non, ul male sanus fingit Tollius (p. 84 in not.) quod « capistrum ori suo impositum , prereptamque docendi publice facultatem, » gra- vissime ferret. Nihil a veritate magis alienum fingi potest; si quidem adeo silentii tenax erat Gregorius, ut hoc ipso etiam tempore, ne verbum quidem per totam Quadragesimam sit prolocutus ; et ad loquendum alias sic tardus, ut ad id vix ac ne vix quidem com- pelli posset.
Dolebat etiam tamen suavissimos sibi prereptos familiares et amicos ; non autem se verbo « captum, » et abdicationem proponenti citius quam vellet episcopos assensisse, sedemque Constantinopolitanam deseruisse, quam gaudens reliquit ; ut argumento sunt plurims post reditum scripte a Gregorio epistole, maxime vero xciv ad Amasonium data. Si iis de rebus dolere, mcorere et indignari crimen est, Gregorii crimen esse, nec ab eo facile liberari posse lubenter fatemur. Cetera vero nihil dolebat, nec relictarum rerum ullo tenebatur desiderio. |
Tantorum itaque Ecclesie, quam Deus « acquisivit sanguine suo 3, » malorum dolore Gregorius, non secus ac Athenis Apostolus incitatus, pie sihi temperare non poterat, ne- que etiam debuit, ut teretibus ac teneris auribus consuleret, veritatis ac religionis dispen- dio , sermonem emollire. Habent enim molliores ille clocutiones nescio quid frigidi flaccidique, quo veritati semper nonnihil perit. Movent profecto aliter propria rerum no- mina, propriisque inusta notis crimina : nec satis, si molliter innocentia , religio , fides defenditur ; pene deseritur, si non etiam proditur. Nihil veri nimium videri debet adver- sus innocenti: et veritatis hostes : traducendi palam ii sunt, et nativis pingendi coloribus, ut agnoscantur, agnitique vitentur ac fugiantur. Hac ralione simplicibus consulitur, men- dacium revincitur, error repellitur, vincit et triumphat veritas. Non jam immoramur fal- sis criminationibus propulsandis que in Gregorium congessit D. Dupin., cum et salis ex modo dictis refellantur, et Dupinus ipse in sua ad DD. archiepiscopum Parisiensem de- claratione, ut temere confictas damnaverit et revocaverit.
S ll. PsRPBTUA GREGORII VIBGINITAS CONTRA BEYVEREGIUM BT MURATORIUM ASSERITUR.
« Post Nicenum concilium , inquit Beveregius (a), Spiridionem , Gregorium Nyssenum ut Naziaozenum, tam patrem quam filium Theologum matrimonio copulatos fuisse, nemo in antiquitate versatus nescit. » Hec confidenter scribere ausus est Beveregius, nulla ra&- lione, nullaque nixus auctoritate. Tam inauditam et insanam opinionem dormitanti scri- ptori excidisse dixerit quisquis in sola theologi lectione versatus fuerit ; vel potius id α Beveregio scriplum in gratiam episcoporum suc gentis, pro sua in matrimonium devo- lione.
Tale commentum notare sat esse, nec ullam huic refellendo operam impendendam arbi
'! [II Reg. xix, 10. !* Act. xx, 38. (4) In notis ad canonem v apost.
49 | . PRJEFATIO GENERALIS. — PARS TII. 50
quam nasceretur, Deo dicaverant, et natum obtulerant, adeo ut «aab utero matris Deo sa- cer, 8ο puer oblatus » fuerit, et quidem ad altare, solemni ritu tactisque sacre Scripture libris: quod ipse scribit Gregorius (a), qui « parentis votum ac desiderium ratum habuit, » et praestare quovis tempore studuit, atque etiam prestitit. « (5) Devinxit me sibi amica castitas, inquit, et carni vincula injecit, simulque ardentem divine sapientie ac vite mo- nastice amorem injecit; vil , que dici potest future primitie ; quippe qua costa non indiget, que corpus circumplectatur suum, verbisque deceptum blandis ad amara degu- standa adducat : » hec sunt conjugi vincula , quibus Gregorius a puero copulatus est » Conjux ipsius, non Theosebia, sed perpetua caslitas; conjux sapientia fuit, ac utriusque socia et adjutrix « monachi vita, cujus amorem ipsi » injecit castitas, quam in naufragii periculo vovit, et quam toto vite tempore, quantum licuit ac penes ipsum fuit, professus est.
Immunera ex Gregorii scriptis alia proferre testimonia facillimum esset, quibus illum nulo unquam matrimonio constrictum fuisse, sed ejus, quam amabat unice, « castitatis jugo colla perpetuo firmiterque submisisse » manifestum fieret (c). Legatur narratio som- nii quod sanctissimus doctor fuse describit (d), et in quo adhuc « puer, nec tamen admo- dum puer, verum ea state qua boni et mali imaginibus animus informatur, » castitas et sapientia sibi vise sunt humana specie, tantaque ex ipsarum afflatu et colloquio puritatis dilectio in cor emanavit ipsique semper inhssit, ut vecordes, ne quid dicam amplius , merito videantur, qui de Gregorii perpetuo colibatu vel tantisper dubitaverint (e). Unde vir factus Gregorius, et cum Athenis reversus deliberaret, non de vite cursu, verum de via, qua expeditus ad propositum finem certius perveniret, hoc primum ponit: a(f) Jam olim mihi certum erat, ac veluti lege sancitum, que carnis sunt in profundum ea projice- re; idque tum magis ac magis arridebat. »
Qoid igitur sibi vult Gregorius his verbis (g), « grave jugum matrimonii a me seposui? » Non impositam hoc onus abjecit, sed ab eo semper declinavit, a se amovit, ab eo abhor- ruii, amore castitatis et vite monastice. Sic grave onus matrimonii excussit, haud qui- dem impositum unquam; sed ἃ se amovendo ne imponeretur. Non aliter Gregorius excus- sit onus matrimonii , quam caute fugiendo quidquid hoc vite genus spectat, utpote con- trarium proposito servandae virginitatis et voto monastice vite. Certe Gregorius, qui vi- tam monasticam iterato voto se amplexurum promiserat, uxorem sibi adjungere non po- terat, quin datam Deo fidem falleret, scelusque maximum in se admitteret. Absit igitur ut virum tam sanctum, pietate insignem, tantum scelus perpetrasse; absit, inquam, ut Gre- gorium spreto servande virginitatis voto, quo obstrictus erat, qui « ab utero matris sa- cer erat, qui matris votum ac desiderium ratum habuerat, » uxorem duxisse arbitre- mur, aut suspicemur. Talis suspicio tam jin Gregorium injuriosa, quam contraria ve- ritati.
Constare debet ex dictis Gregorium nullis unquam nuptiis, nec cum Theosebia, nec cum alia qualibet femina alligatum fuisse. Quo disputationis capile posito, ac eorum, quas 80- quuntur, fundamento, jam sponte sua sequitur Theologum non esse eum, qui in epila- phio Theosebie « Magnus » dicitur, et cujus Theosebia « vere conjux » comparve appella- tur. Hinc efficitur, nihil obstare quominus hoc epitaphium α Gregorio elaborari potuisse credatur. lmo non tantum potuit, sed reipsa ab ipso elaboratum esse ex epistola al. xcv manifestam est; que quidem epistola cum epitaphio rebus et verbis ita consonat, ut utrius- que, vel neutrius, auctor agnoscendus sit Gregorius. Fatentur autem omnes epistolam , germanum esse Theologi fetum ad Gregorium "Nyssenum scribentis. Pro cerio itaque ha- bendum, Theologum nec Theosebie, nec ulli alii unquam connubio junctum, eumdemque esse auctorem epitaphii. Preterea Muratorii, qui epitaphio , ut et epistola ad Gregorium Nyssenum , perpetuam Theologi virginitatem labefactari suspicatus est, rationes evane- scant et funditus corruunt.
a) Carm. αἱ 2, v. 420, 433, 448, A49. (reddo al. 1, v. 280 et seq. b) Ibid., v. 456, ete. * ή lbid., v. 284, 285.
9) Carm. al. 5, v. 283. Ibid., v. 205, 206, 207, 208 ad 313.
" PRAEFATIO GENERALIS. — PARS II. t4
demque diaconissam his verbis astruens, quibus apliora non sunt ad designanda diaco- nissee merita et munia: « Theosebiam vere sacram, atque adeo sacerdoli comparem et parem honore et magnis mysteriis dignam. »
Preterea vox Greca σύζυγος non proprie significat eos, quos Laline conjuges vocamus, maritum el uxorem; sed eos generatim, qui operis ejusdem socii, idem veluti jugum irahere consentur. lta consilii participem vocat σύζυγον Aristophanes in Pluto: ita quoque Plato. Sic et nostris, Macarius /Egyptius monacbus συζύγους nominat discipulos, quos binos Dominus misit, tanquam conjugales. Eo eliam sensu Theosebia σύζυγος Gregorii Nysseni fuit el dici potui, quod illi « par honore, » ὁμότιμον, quod « magnis digna myste- riis, » τῶν μεγάλων μυστηρίων itle, iisque ministrandis fratrem soror, sacerdotem diaco- nissa adjuvabat, et conjuncta opera collaborabat. Hec autem de voce σύζυγος disputavi- mus, salvo Basilii patris ejusdemque episcopi connubio cum Emmelia, et Gregorii patris cum Nonna. Emmmelia euim et Nonna, sanclissime femine, vere conjuges, altera Basilii patris, allera Gregorii patris fucre, quod aliis et plurimis argumentis constat. Neutra cum marito consanguinilalis ullo gradu erat conjuncla, ul vocem a nativa significatione deducere opus sit.
Nemo jam non intelligit quo ordine habenda sit vana Muratorii de matrimonio Theo- logi suspicio, et quanto in errore versatus sit Beveregius, qui confldenter asserit nemi- nem in antiquitate versatum nescire Grogorium Theologum matrimonio — copulatum fuisse. lmo nemo in. antiquilale versatus id unquam cogilavit: unus Beveregius natum ex se tam inaudilum commentum protulit. Certum igitur et inconcussum maneat nullis alligatum unquam nupliis fuisse Theologum, qui, ut ait Theodulus monachus in Grego- ri Theologi laudatione (p. 453) « nuptias non attigit, verum in perpetua virginitate vixit. » Cerlum quoque et inconcussum maneat Gregorium Nyssenum connubio junctum non fuisse cum ''heosebia, quz quidem soror ipsius erat, non autem conjux; adeoque et ipsum, si alio non fuerit conjugio implicatus, liberum et'cmlibem perpetuo vixisse. Sane qui eum nuptias attigisse voluerunt, non aliam quam Theosebiam eum uxorem habuisse statuerunt, nec alio nixi fundamento quam epistola al. xcv ; que cum aliam pre se feret sententiam, ruit omnino nuptiarum Nysseni fundamentum, victrix est opinio Centuriatorum (a), qui eum perpetuo czlibem vixisse volunt, et laudant orationem Gre- gorii al. xx in Basilium Magnum.
Dibrum Je virginitate scripst Nyssenus (p. 117), in quo hec sunt verba: « Veluti quodam terre hiatu prohibemur, quominus ad hanc virginitatem accedamus , » que veiba amisse virginitatis quamdam suspicionem videntur injicere. Verum haec verba ipsa, et comparationes quas adhibet si perpendas, suspicio evanescet. Non enim virgi- nitatem ipsam, sed illius vite commoda, utilitates, quietem deplorat. Non, inquam, nudam ac simplicem virginitatem in eo traclatu proponit Nyssenus ; sed vitam Deo de- votam, liberam curis ac colestem, cojus adjutrix in primis et socia virginitas. Negoliis autem secularibus distracta primum, dein episcopali sollicitudine Nysseni vila cum faerit, nihil mirum ab eo, qui tanlis bonis carebat, sortem suam deplorari. Qui vel pro- logum legerit, ubi accuratum totius libri argumentum, rem intelliget.
SIIL. DE vITA MONASTICA QUAM PROFESSUS EST GREGORIUS.
Monastice vite professione astrictum fuisse Gregorium, nec non Bssiliom, Chrysosto- mum constans est omnium retiro seculorum sententia. Cum id negari absolute non possit, novam quamdam opinionem, apud antiquos inauditam proreus, doctus Thomas- inns invenit, ut moncahum non fuisse Gregorium, nec Basilium ostenderet. Hujusmodi figmentum arrisit celeberrimo abbati Trapensi, monachorum studia impugnanti ()); ne, si Gregorium, Basilium, Chrysostomum, eic, monachos fuisse agnosceret, monachis fas esse studio incumbere, agnoscere cogeretur. Hec Hieronymi epistole ad Principiam werba, hujus nove opinionis fundamentum statuit Thomassinus (c): « Suburbanus vobis ager pro monasterio fuit, et rus electum pro solitudine... Quis hoc κ ut con-
(a) Cent. iv, ο. 10, verbo Greg. Nyss. centur. b) Rép. aux ótud. monast, p. 178. Az bd ois ne et m, li 1 oap. 49.
v
.- 89 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS ΙΙ. 40
pi et abjecto glorie mancipio, quem gloriolam, veritatis dispendio, corrogare non pudet? Ardeo, inquit epistola ad Luceium (a), « cupiditate incredibili...... nomen ut nostrum illustretur, et ce- lebretur tuis..... Itaque te plane etiam atque etiam rogo, ut et ornes ea vehementius etiam quam fortasse sentis... amorique nostro plusculum etiam, quam concedit veritas, largiare. » Item ad Atticum epistola $8. « Epistolam, inquit, Luceio quam misi,qua res meas ut scribat rogo, fac ut ab eo sumas ; valde bella est, eumque ut approperet adorteris, et quod mihi ita se facturum rescripsit, gratias agas. » Quis tulerit cum homine tam glorioso Gregorium componi? Nequidem ratione eloquentiee comparari posse concederem. Argutum namque, acutum, et plane laconicum scribendi genus, sectatus est Gregorius ; Tullius vero, ut scribit auctor (pag. 78), « obstetricis animorum » Edm. Richerius, « Ásianum et redundans » potius quam atticum et pressum affec- tavit.In Dialogode oratoribus,«elumbem et enervatam Ciceronis eloquentiam » vocat Brutus.Diu- tius forsan iis refellendis immoror,que ridenda potius et contemnenda, quam serio erant refel- lenda. Verumtamen cum lectores nonnulli sint, quibus plus religionis quam scientie inest, et quorum conscientia infirma ac timida ledi posset carminibus adversus Maximum οἱ epis- copos scriptis; juxat hos ex animis scrupolos evellere, quinam illi sint episcopi, quos exagi- tavit Gregorius, ostendendo; ut merito exagitatos, atque etiam dure increpitos, quilibet intel. ligat.
Primo quidem nemo nescit correctionis fraterne preceptum essetam in veteri quam in nova lege : « Non oderis fratrem tuum, » ait Moyses *, « sed publice argue illum, ne habeas super illo peccatum ; » Matth. xvit, 16, 17:« Si autem tenon audierit (frater tuus), adhibe tecum adhuc unum, vel duos testes... Quod si non audierit eos: dic Ecclesie. » Quin et ante legem scriptam, nature vi et charitatis, eo quisque officio tenebatur, imprimis preepositi, parentes, magistri, pas- tores. Ab ipsa enim natura et charitate, qua proximi salus nobis cordi esse debet, hujus precepti necessitas fluit.
Potest 1itaque, atque etiam debet et tenetur, qui scientia, dignitate, et officio eminet, arguere peccantes, « dure » etiam interdum « increpare, » maxime « ut sanisint in fide*, » ut vitentur improbi *, idque nominatim ut discipulus, quem deligebat Jesus * ; vel graphice, ut apostolorum Princeps 1, ac Jud. *, perstringere, atque etiam publice traducere. « Manifesta enim peccata, » ut inquit Gregorius alter et ipse Magnus (6), « non occulta correctione purganda; sed palam sunt arguendi, qui palam nocent. » Apostolo precipiente : « Peccantes coram omnibus argue? : » quod Christus docuit et fecit, « acerbe et amare, » ut ait Augustinus (c): «sed amando, » quos arguebat Judeos. Hoc ἃ prophetis et apostolis egregie prestitum nemo nescit.
Ecclesi: certe interest « hypocritas, falsos prophetas, » lupos sub ovina pelle latentes dignosci, ut in odium adducantur et fugiantur a simplicioribus, ut nemini neceant (d). Hwvc omnia chari- tatis erga proximum, erga Deum et Ecclesiam, officia fuerein Christo, in Joanne, in Stephano, cui «lingua ferox, lene cor; » qui ssviebat et amabat. » Hec etiam in Theologo aliisque viris . sanctis, quas aliquando Dei gloria, zelus domus Dei, imminenlia simplicibus mala, oppressa ca-
lumniis innocentia, religio, acrioribus verbis irnpios exagitare compulerunt, charitatis officia fuis- se dubium non est.
Nunc qui et quales fuerunt episcopi, quos Gregorius in carminibus exagitat, et quse facies Ecclesie totius fuerit, dicamus (e). Theodosius magnus anno 380 sacro fonte ab Ascholio Thessalonicensi episcopo lustratus «aureum ad populum urbis Constantinopoli- tane » edictum dedit, quo sancivit « judicandos plectendosque hereticos, » qui « quam pontifex Damasus Petrusque Alexandrie episcopus sequebantur, fidenr non amplecteren- tur. » Tunc itaque in palatium redeunte ac dominante catholica fide, ad eam quoque rediere
Levit xix, 17, * Tit. 1, 13. 5 II Tim. ri, n; rit, 5. * [II Joan. 9. ? II Petr. ir, 4 8qq. * Jud. 4. * I Tim. Y,
a) Cicer., Ep. fam., lib. v, ep. 13. wi Aug. serm. 19 tom. " ^, Hb v ; Gregor. Mag., d 17,lib. η a pag.1280, Soocr., lib. v, C. es ib. ο ο. 7; Cod. c) Aug., serm, 34 tom. V Theodos., tit. 4 , leg. 2, Go
—————— - ---- -- 8
Τ PR/EFATIO GENERALIS. — PARS ΙΙ. 14
et aulici pressules, qui ex principum favore metuque penduli, omni facile vento doctrine eirceumlati, dubio animo et fide, momento huc illuc impellebantur : « Misera, inquit Gre- gorius (d), et abominanda vite ludibria: quod fidem attinet, partem in utramque parati, non Dei legum, sed temporum observantes. Euripi doctrine, hinc inde reciproce fluctuantes, adulatores, dulcia mulierum venena, parvis leones, at rerum potientibus canes. » In car- mine Ze vita sua « aleatores » vocat hos episcopos, χυθισταἰ, chameeleontes, χαμαιλεόντων, xai τρόπον πολυπόδων.
Tales episcopi, qui inter Arianos et Catholicos medii, utrique parti, pro temporum ratione, se venditabant, ab Ecclesia cum episcopatus dignitatisque, quam obtinuerant, honore et gradu suscepti, improborum jam episcoporum ita numerum auxerant, ut bonis episcopis, atque etiam in conciliis aliquando prevalerent. Hinc ille Gregorii, qui zelum et in- dignationem continere non valebat, juste querele. Hinc suam ipsius, vel suo potius nomine, collegarum in sacerdotio facilitatem in hujusmodi episcopis admittendis deplorat his verbis (5) : « Proposuimus voce preconis, pro foribus sanctuarii omnibus denuntiavimus : Ingrediatur qui volet, bis licet, aut etiam sepius fidem, pro occasione, mutaverit. Adest tempus nundinarum, nemo abeat nihil operatus, » etc.
Quisquis hec et alia similia in aliis Gregorii carminibus legerit, is profecto intelliget quinam fuerint episcopi, de quibus tacere non potuerit, nec debuerit. Excusande tam prepostere benignitati ac facilitati tales episcopos admittendi, Alexandrine synodi anno 362 habite, vel certe Athanasii de recipiendis hereticis decretum procul dubio preten- debant. Verum, «ut observat Annalium eminentissimus parens, Alexandrinis Patribus » magna ratio, quod multiplex illorum, » qui recipi jubebantur, episcoporum « numerus esset, qui in concilio » Ariminensi, vel nescientes, vel coacti, Arianis consenserant ; ipsi- que, qui ab Arianis partibus tum redibant, sincero "veritatis amore odioque perfidis, quippe qui sub Juliano Apostata ad id adduci videbantur. Preterea, ut ait Hieronymus (6), « huic assensus est Occidens; et per tam necessarium concilium, Satane faucibus ereptus est mundus. »
Longe vero dispar ratio sub Theodosio, aliaque Ecclesie facies. Ex iis enim episcopis, qui spe vel metu redibant, plerique omnes ab Arianis, Constantio mortuo, desciverant, iisdemque iterum sese adjunxerant sub Valente, « bis ac sepius, » ut ait Gregorius, «fidem mutantes, et alearum instar, » aut arundinis momento versati. Unde facilitas illa episcopos lapsos recipiendi, qus, Hieronymo teste (d), laudi Athanasio quondam, vitio probroque tunc data est Petro Alexandrino presuli. « Presto » ei concilio, inquit Baro- nius (e) de concilio generali Constantinopolitano primo loquens, « fuerunt plures ex illis, qui antea, Valentis tempore, pulsis orthodoxis, Arianorum favore, vacantes sedes acce- perant. Hi enim tempori inservientes, sub catholico imperatore «que catholice fidei defensores se prebuere, cum antea vel gratia ducum exercitus, vel favore aliorum ma- gistratuum, in episcopatum omnino licet indigni nihilominus irrepsissent. De quibus omnibus fusius ipse Gregorius Nazianzenus. » Hsec Baronius, qui, expressa horum epi- scoporum imagine, sic prosequitur (/) : « Intelligis, puto, quales, exceptis paucis, tunc esse solerent episcopi Orientalis Ecclesie ; quomodo fidem habere consueverint pro ra- tione temporis mobilem, et nonnisi ad privatum commodum accommodatam. Cujus qui- dem rei non Gregorius duntaxat, sed et Basilius suis scriptis locuplex testis accedit, ut. suo loco superius est demonstratum. » Alios bene multos adhibere testes, maxime Chryso- stomum et Hieronymum, poterat Baronius; qui, postquam narravit quam male atque in- digne Gregorium habuerint: « Ex his, inquit (g), disce alia, nempe quam vera sint que in eodem Gregorius conscripsit. »
Id quidem optime et apposite auctor eminentissimus. Nam palam, vivis illis et audien-
a) Carm. 1, Toll., v. 334-338 P" Chron. an. 374. b) Carm. 4 De vita sua, v. 17-97. a 381, ἃ 22. (c) Dial. adv. Lucif., tom. IV, part. 1, pag. 302. Ss a2, PATROL. GR. XXXY, j
43 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS ΙΙ. 44
bus, vales sanctissimus vera se dicere pro'essus est nec quisquam ausus est contra- dicere : Ὡς σφόδρα χρώμεθ) ἀναξίοις τοῖς προστάταις | Βοήσομ) οὐ ψευδῆ μὲν, οὐχ ἥδιστα δὲ (a). « Quam indignos habemus antistites! Elatiore quidem voce dicam, non falsa quidem, sed auditu non jucunda. » Si vera hec sunt, ut vera esse constat; quis tam gravia, tam aperta Eccle- si& probra atque scandala, simpliciorum dispendio et periculo animarum, tacenda audeat asserere? Quid? quod multo pejores adhuc erant illi, de quibus loquitur Gregorius? Nam de iis Gregorius pleraque tacet. Maximus, qui cane pejor et angue, ac vipera fabulosa, que se foventem in sinu enecavit, omnes facile sceleribus, iisque publicis, et impuden- tia superabat. Ipsi non diffitentur adversarii. Unde mirari subit, cur Tollius, qui huic monstro parcitum vellet, Juliani Apostate non etiam contra Gregorium defensionem ausus sil suscipere. Veruin, quod au&us non esl Tollius, audet clericus, quod mirum non est; imo e Catholicis, quod luctuosum valde, sunt nonnulli, quorum nomini parco, qui Apostate adversus Theologum patrocinantur, atque Juliani laudes predicare non veren-
tur. . Plures eliam ex orthodoxis episcopis viliis gravibus laborantes, quorum minimum erat «ignorantia, que quidem ipsa malum est » (b), ἄγνοια γὰρ xaxóv μὲν, ἀλλ᾽ ἧσσον xaxóv: qui vix baptismo expurgati, « priora vitia, « (c) τὰ πρὶν κακά, virtutes uullas ad episcopatum affere- bant. De his sic habet Gregorius (d): « Pudet me quidem dicere quo pacto res nostre comparalie sint, sed canam tamen. (6). Cum ordinati constitutique simus virtutis doctores, omnium malorum officina sumus. (f) Antistes facili momento reperitur, qui nihil antea prestiterit, et novitius ad dignitatem accedat. (g) Ites divine modo sunt jactus alearum, cuborumque... (^) Heri oratoris munere fungens, jus fasque "venale habebas..... (f) nunc autem subito judex et Daniel faclus es..... (0) Ne vestimentum quidem tam facile mutare quis queat, ut tu mores mutas .... (k) Heri Simon Magus eras, hodie Simon Petrus. Heu nimiam celeritatem! Heu! pro vulpecula leo prodisti. » Ii sunt episcopi de quibus in car- mine Je vita sua scribit (1) : « Hoc brevissimum dari potest preceptum, et optimum ne salute excidas documentum, ut qua illi preeunt, ne sequaris: quorum thronus accusator est morum; et cancelli atque supercilium potius quam vita hos a plebe secernunt. » Hor- rida sane pastorum hujus temporis imago; quos ea tantum ratione utiles dicit Ecclesia Gregorius, ut, quo non eundum sit, eorum exemplo fideles agnoscant.
Eligant jam nunc adversarii. Vel hsc falsa esse probent, vel contendant ea non esse hujusmodi, que acri et publica etiam reprehensione digna videantur; vel, sei vera esse fateantur, quod quidem fateantur necesse: est, ostendant a nemine unquam, ne quidem a pastoribus, etiam episcopis, ita debere, aut posse, illesa charitate, exagitari : quod sacris Scri- pturis adversatur, et fraterne correctionis preceptum evertit. Salutaris enim pudor nonnun- quam incutiendus, et peccantes corripiendi sunt, tum proprie ipsorum, tum salutis eorum causa, quos scandalis, prava doclrina, yravisque exemplis pessundant. « Quasi tuba, ait Scri- ptura !^, exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum. » Reis ergo annuntianda sunt peccata ; justaque, necessaria et sancta indignatio οἱ ver- borum acrimonia ; nec injuriosus et contumeliosus est babendus, qui duris et probrosis increpa- tionibus peccatores coercet.
An vero Gregorius, Chrysostomus, et alii passim viri sancti, non noverant, que illa sit acerbitas, quam Christus damnat, qua maledicentia ; quid sit alicui detrahere , quid denigrare? Quam iniqui sanctorum nos sumus «estimatores! Ab iis exercendi zeli οἱ cor- rectionis leges accipiende, non a nobis damnandi, qui eodem spiritu non agimur et igno-
1? Ίσα. ryrII, 1.
ÍT frd, CA ite, v. 551, 558. 4 Ibid Y 390
4 1. - e. v 9 . . A "ον 446, 448. (i) Ibid., v. 449. ή). v . 3901 et seq. (j) Ibid., v. 424. (Ud * wv. 393. (4) Ibid., v. 430.
à rv. 394. |) Carm. 36, 37, 38,
a5 Ph.£FATIO GENERALIS. —PARS If. A6
ramus quid sit « zelatum esse pro Domino Deo exercituum !!, » et que Christiana libertas ooa debeat ; ignoramus, inquam, licet et apostolos virosque apostolicos, imo Agnum ipsum mansue- tum ita fuisse locutum legamus et audiamus.
Non ergo culpandus, sed laudandus Gregorius, qui Christiana libertate utens, apostolo- rum et Christi ipsius vestigia secutus, « zelo zelatus est pro Domino Deo exercituum, » &c peccatores dure increpavit. Non « imprudenti nimium fervore, » ut somniavit 'Tollius, « successorem sibi petivit ; » sed ardenti ac sincero vite private et solitudinis desiderio. Non eum « statim, » nec unquam poenituit, quod sedem Constantinopolitanam abdicasset. Nulle inde « querele, » nulle « lacrymas, » nulli « threni, in quibus patientiam et ani- mi robur ac modera!ionem in tam probo viro desideres. » Id omne in viro sancto mira- mur : &quiorem tantum in Tollio rerum s&stimatorem desideramus. Fabule et somnia hec sunt: longe alie sunt querelarum Gregorii et lacrymarum cause. Dolebat, si doluit, de- relictas oves, quas uuice diligebat, imo quos in Christo genuerat filios ; hos alieno , qui nec amore patrem satis, nec sollicitudine pastorem referret traditos dolebat, fame, siti arentes, hseresique prope dominanti expositos. Id quidem, et merito dolebat Gregorius. Hinc ille lacrym& fuere: non aliunde ; non, ul male sanus fingit Tollius (p. 84 in not.) quod « capistrum ori suo impositum , prereptamque docendi publice facultatem, » gra- vissime ferret. Nihil a veritate magis alienum fingi potest; si quidem adeo silentii tenax erat Gregorius, ut hoc ipso etiam tempore, ne verbum quidem per totam Quadragesimam sit prolocutus ; et ad loquendum alias sic tardus, ut ad id vix ac ne vix quidem com- pelli posset.
Dolebat etiam tamen suavissimos sibi prereptos familiares et amicos ; non autem se verbo « captum, » et abdicationem proponenti citius quam vellet episcopos assensisse, sedemque Constantinopolitanam deseruisse, quam gaudens reliquit ; ut argumento sunt plurimae post reditum scripte a Gregorio epistole, maxime vero xciv ad Amasonium data. Si iis de rebus dolere, moerere et indignari crimen est, Gregorii crimen esse, nec ab eo facile liberari posse lubenter fatemur. Ostera vero nihil dolebat, nec relictarum rerum ullo tenebatur desiderio.
Tantorum itaque Ecclesie, quam Deus « acquisivit sanguine suo !*, » malorum dolore Gregorius, non secus ac Athenis Apostolus incitatus, pie sibi temperare non poterat, ne- que etiam debuit, ut teretibus ac teneris auribus consuleret, veritatis ac religionis dispen- dio , sermonem emollire. Habent enim molliores ille clocutiones nescio quid frigidi flaccidique, quo veritati semper nonnihil perit. Movent profecto aliter propria rerum no- mina, propriisque inusta notis crimina : nec satis, si molliter innocentia , religio , fides defenditur ; pene deseritur, si non etiam proditur. Nihil veri nimium videri debet adver- sus innocentie et veritatis hostes : traducendi palam ii sunt, et nativis pingendi coloribus, ut agnoscantur, agnitique vitentur ac fugiantur. Hac ratione simplicibus consulitur, men- dacium revincitur, error repellitur, vincit et triumphat veritas. Non jam immoramur fal- sis criminationibus propulsandis que in Gregorium congessit D. Dupin., cum et satis ex modo dictis refellantur, et Dupinus ipse in sua ad DD. archiepiscopum Parisiensem de- claratione, ut temere confictas damnaverit et revocaverit.
S II. PsaPBTUA GREGORII VIRGINITAS CONTRA BEVEREGIUM ET MURATORIUM ASSERITUR.
« Post Nicenum concilium , inquit Beveregius (a), Spiridionem , Gregorium Nyssenum ot Nazianzenum, tam patrem quam fllium Theologum matrimonio copulatos fuisse, nemo io antiquitate versatus nescit. » Hec confidenter scribere ausus est Beveregius, nulla ra- lione, nullaque nixus auctoritate. Tam inauditam et insanam opinionem dormitanti scri- ptori excidisse dixerit quisquis in sola theologi lectione versatus fuerit ; vel potius id a Beveregio scriptum in gratiam episcoporum sus gentis, pro sua in matrimonium devo- tione.
Tale commentum notare sat esse, nec ullam huic refellendo operam impendendam arbi
'! [II Reg. xix, 10. 11 Act. xx, 28. (a) In notis ad canonem v epost. M
49 . PRJEFATIO GENERALIS. — PARS II. 50
quam násceretur, Deo dicaverant, et natum obtulerant, adeo ut «ab utero matris Deo sa- cer, ac puer oblatus» fuerit, et quidem ad altare, solemni ritu tactisque sacre Scripture libris: quod ipse scribit Gregorius (a), qui « parentis votum ac desiderium ratum habuit, » et prestare quovis tempore studuit, atque etiam prestitit. « (5) Devinxit me sibi amica castitas, inquit, et carni vincula injecit, simulque ardentem divinse sapientie ac vite mo- nastice amorem injecit; vite, que dici potest future primitie ; quippe que costa non indiget, quse corpus circumplectatur suum, verbisque deceptum blandis ad amara degu- standa adducat: » hec sunt conjugii vincula , quibus Gregorius a puero copulatus est * Conjux ipsius, non Theosebia, sed perpetua caslitas; conjux sapientia fuit, ac utriusque socis et adjutrix « monachi vita, cujus amorem ipsi » injecit castitas, quam in naufragii periculo vovit, et quam toto vite tempore, quantum licuit ac penes ipsum fuit, professus est.
Immunera ex Gregorii scriptis alia proferre testimonia facillimum esset, quibus illum nullo unquam matrimonio constrictum fuisse, sed ejus, quam amabat unice, « castitatis jugo colla perpetuo firmiterque submisisse » manifestum fieret (c). Legatur narratio som: nii quod sanctissimus doctor fuse describit (d), et in quo adhuc « puer, nec tamen admo- dum puer, verum ea state qua boni et mali imaginibus animus informatur, » castitas et sapientia sibi vise sunt humana specie, tantaque ex ipsarum afflatu et colloquio puritatis dilectio in cor emanavit ipsique semper inhsesit , ut vecordes, ne quid dicam amplius, merito videantur, qui de Gregorii perpetuo coelibatu vel tantisper dubitaverint (e). Unde vir factus Gregorius, et cum Athenis reversus deliberaret , non de vite cursu, verum de via, qua expeditus ad propositum finem certius perveniret, hoc primum ponit: «(f) Jam olim mihi certum erat, ac veluti lege sancitum, que carnis sunt in profundum ea projice- re; idque tum magis ac magis arridebat. »
Qoid igitur sibi vult Gregorius his verbis (g)J, « grave jugum matrimonii a me seposui? » Non impositum hoc onus abjecit, sed ab eo semper declinavit, a se amovit, ab eo abhor- ruit, amore castitatis et vite monastice. Sic grave onus matrimonii excussit, haud qui- dem impositum unquam; sed a se amovendo ne imponeretur. Non aliter Gregorius excus- sit onus matrimonii, quam caute fugiendo quidquid hoc vite genus spectat, utpote con- trarium proposito servande virginitatis et voto monastice vite. Certe Gregorius, qui vi- tam monasticam iterato voto se amplexurum promiserat, uxorem sibi adjungere non po- terat, quin datam Deo fldem falleret, scelusque maximum in se admitteret. Absit igitur ut virum tam sanctum, pietate insignem, tantum scelus perpetrasse; absit, inquam, ut Gre- gorium spreto servande virginitatis voto, quo obstrictus erat, qui « ab utero matris sa- cer erat, qui matris votum ac desiderium ratum habuerat, » uxorem duxisse arbitre- mur, aut suspicemur. Talis suspicio tam in Gregorium injuriosa, quam contraria ve- ritati.
Constare debet ex dictis Gregorium nullis unquam nuptiis, nec cum Theosebia, nec cum alia qualibet femina alligatum fuisse. Quo disputationis capite posito, ac eorum, que se- quuntur, fundamento, jam sponte sua sequitur Theologum non esse eum, qui in epita- phio Theosebie& « Magnus» dicitur, et cujus Theosebia « vere conjux » comparve appella- tur. Hinc efficitur, nihil obstare quominus hoc epitaphium a Gregorio elaborari potuisse credatur. Imo non tantum potuit, sed reipsa ab ipso elaboratum esse ex epistola al. xcv manifestum es; qua quidem epistola cum epitaphio rebus et verbis ita consonat, ut utrius- que, vel neutrius, auctor agnoscendus sit Gregorius. Fatentur autem omnes epistolam , germanum esse Theologi fetum ad Gregorium "Nyssenum scribentis. Pro cerlo itaque ha- bendum, Theologum nec Theosebise, nec ulli alii unquam connubio junctum, eumdemque esse auctorem epitaphii. Prelerea Muratorii, qui epitaphio , ut et epistola ad Gregorium Nyssenum , perpetuam Theologi virginitatem labefactari suspicatus est, rationes evane- scunt et funditus corruunt.
a) Carm. al 2, v. 420, 433, A48, A49. e) Carm. al. 1, v. 280 et seq. b) Ibid., v. 456, ete. E f) lbid., v. 284, 285. g) Carm. al. 5, v. 289.
e) Carm. 5, v. 410. ) Ibid., v. 206, 206, 207, 208 ad 313.
53 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS Il. — δι
demque diaconissam his verbis asiruens, quibus aptiora non sunt ad designanda diaco- nissee merita et munia: « Theosebiam vere sacram, atque adeo sacerdoli comparem et parem honore et magnis mysteriis dignam. »
Preterea vox Greca σύζυγος non proprie significat eos, quos Latine conjuges vocamus, maritum el uxorem ; sed eos generatim, qui operis ejusdem socii, idem veluti jugum trahere consentur. lta consilii participem vocat σύζυγον Aristophanes in Pluto: ita quoque Plato. Sic et nostris, Macarius /Egyptius monacbus συζ΄γους nominat discipulos, quos binos Dominus misi, tanquam conjugales. Eo etiam sensu "Theosebia σύζυγος Gregorii Nysscni fuit et dici potuit, quod illi « par honore, » ὁμότιμον, quod « magnis digna myste- ris, » τῶν μεγάλων μυστηρίων ἀξίαν, iisque ministrandis fratrem soror, sacerdotem diaco- nissa adjuvabat, et conjuncta opera collaborabat. Hec autem de voce σύζυγος disputavi- mus, salvo Basilii patris ejusdemque episcopi connubio cum Emmelia, et Gregorii patris cum Nonna. Emmelia euim οἱ Nonna, sanclissime femine, vere conjuges, altera Basilii patris, allera Gregorii patris fuere, quod aliis et plurimis argumentis constat. Neutra cum marito consanguinitalis ullo gradu erat conjuncta, ut vocem 8 nativa significalione deducere opus sit.
Nemo jam non intelligit quo ordine habenda sit vana Muratorii de matrimonio Theo- logi suspicio, et quanto in errore versatus sit Beveregius, qui confidenter asserit nemi- nem in antiquitate versatum nescire Grogorium Theologum matrimonio copulatum fuisse. lmo nemo in. antiquitate versatus id unquam cogitavit : unus Beveregius natum ex se lam inauditum commentum protulit. Certum igitur et inconcussum maneat nullis alligatum unquam nuptiis fuisse Theologum, qui, ut ait Theodulus monachus in Grego- ri Theologi laudatione (p. 153), « nuptias non attigit, verum in perpetua virginitate vixit. » Certum quoque et inconcussum maneat Gregorium Nyssenum connubio junctum non fuisse cum '"l'heosebia, que quidem soror ipsius erat, non autem conjux; adeoque et ipsum, si alio non fuerit conjugio implicatus, liberum οί ' celibem perpetuo vixisse. Sane qui eum nuptias attigisse voluerunt, non aliam quam "Theosebiam eum uxorem habuisse statuerunt, nec alio nixi fundamento quam epistola al. xcv ; quse cum aliam pre se ferat sententiam, ruit omnino nuptiarum Nysseni fundamentum, victrix est opinio Centuriatorum (a), qui eum perpetuo ce&libem vixisse volunt, et laudant orationem Gre- gorii al. xx in Basilium Magnum.
Dibrum Ze virginitate scripsit Nyssenus (p. 117), in quo hec sunt verba: « Veluti quodam terre hiatu prohibemur, quominus ad hanc virginitatem accedamus , » qui veiba amisse virginitatis quamdam suspicionem videntur injicere. Verum hsec verba ipsa, el comparationes quas adhibet si perpendas, suspicio evanescetl. Non enim virgi- nitatem ipsam, sed illius vite commoda, utilitates, quietem deplorat. Non, inquam, nudam ac simplicem virginitatem in eo traclatu proponit Nyssenus ; sed vitam Deo de- votam, liberam curis ac colestem, cujus adjutrix in primis et socia virginitas. Negotiis autem secularibus distracta primum, dein episcopali sollicitudine Nysseni vita cum fuerit, rihil mirum ab eo, qui tantis bonis carebat, sortem suam deplorari. Qui vel pro- logum legerit, ubi accuratum totius libri argumentum, rem intelliget.
S ΤΙ. DE VITA MONASTICA QUAM PROFESSUS EST GREGORIUS.
Monastic:!e vite professione astrictum fuisse Gregorium, nec non Basilium, Chrysosto- mum constans est omnium retro saeculorum sententia. Cum id negari absolute non possit, novam quamdam opinionem, apud antiquos inauditam prorsus, doctus Thomas- sinns invenit, ut moncahum non fuisse Gregorium, nec Basilium ostenderet. Hujusmodi figmentum arrisit celeberrimo abbati Trapensi, monachorum studia impugnanti (5); ne, si Gregorium, Basilium, Chrysostomum, etc., monachos fuisse agnosceret, monachis fas esse studio incumbere, agnoscere cogeretur. Hec Hieronymi epistole ad Principiam verba, hujus nove opinionis fundamentum statuit Thomassinus (c): « Suburbanus vobis ager pro monasterio fuit, et rus electum pro solitudine... Quis hoc credeget, ut con-
(a) Cent. 1v, ο. 10, verbo Greg. Nyss. centur. (b) Rép. aux étud. monast,, p. 178.
Pp (c) Discip. ec., part. n, lib. 1, cap. 40.
E PRAEFATIO GENERALIS. — PARS Il. 56
sulum pronepos (Pammachius, quem Hieronymus, appellat ἀρχιστράτηγον monachorum) « inter purpuras senatorum furva tunica pullatus incederet? » Hoc tolum est, si fides Thomassino (a) mysterium monastice professionis Gregorii, Basilii, Chrysostomi, etc., nimirum furva tunica pullatum incedere, rure versari. Non aliam in his sanctis vite monastice professionem agnoscit Thomassinus, simulque negat « vere monachum esse, nisi qui se ad totum vite tempus astringat, seque omnibus professionibus spoliet ac nudet. » — « Verum difficile non erit, inquit noster Prudentius Maranus, Thomassinum refellens, utrumque de Basilio astruere ; et quod: eruditus TThomassinus statuit, ut. eum monachum non fuisse probet, id convertere in argumentum vere illius monasticae pro- fessionis. » Quod de Basilio difficile non est, de Gregorio difficilius non erit, cujus scripta amplam segetem suppeditant.
Vereor ne actum agere videar, et supervacaneo incumbere labori, si de Gregorio id probare aggrediar, quod de Basilio probavit ejus epistolarum editor. Qui enim unius vite monastice professionem probat, utrumque monachum fuisse ostendit. Aggrediar tamen, si quidem hanc provinciam noster Prudenlius « sodali operun Gregorii editionem elaboranti » reliquit, nihil ipse « in his que ad sanctum Gregorium Nazianzenum spectant immoratus. »
Ut quis vere et proprie monachus sit, requirit Thomassinus ut « se ad totum vite tempus astringat, seque omnibus possessionibus spoliet 8ο nudet. » Utrumque presti- tisse Gregorium, Gregorius presbyter, ejus Vite scriptor, disertis verbis testatur (p. 8 et 9). « lpse sibi consulebat ut, quemadmodum in vite discrimen adductus promiserat, Deo sese offerret, et ἃ mundo sejunctus, eum eo qui solus purissimus est, vite consue- tudine jungeretur, atque ex librorum sacrorum lectione veritatis splendorem hauriret. »
« Idque etiam per omnem vitam facere non destitit, monachus esse potius habens quam mundanus, et pauper quam qusestuarius: μοναστὴς ἀντὶ κοσμικοῦ. » Quidquid igitur 'lThomas- sinus requirit, ut quis proprie dicatur et vere sit monachus, id omne Gregorius presti- tit ; imo plura quam postulat.
Quidquid objicitur a Thomassino, adductum crederes ad probandum monasticam vitam professum fuisse Gregorium. Opponit tamen vir doctus, Gregorio fontem et hortum fuisse, adeoque ipsum suorum sibi reservasse partem bonorum et propterea vere et proprie mona- chum non fuisse. Hec Gregorii verba suntin carmine post abdicatam Constantinopolitanam sedem condito (quod quidam observare plurimum interest), in quo se monachum appellat, quod dissimulat Thomassinus (6): « Nuper quidam, inquit, stultus, deliciis perditus, dives atque insolens, delicias mihi viteque mollitiem objectabat, cum alia multa dicens, tum otiam illud, me divitem et copiosum esse, ut qui et hortum, et otium , et mediocrem fon- tem habeam. » Hinc concludit TThomassinus, Gregorium non omnia bona abjecisse, adeo- que non proprie monachum fuisse. An serio, an jocose et ridere volens hoc dixerit vir do. ctus, dubitari posset: mirum enim virum doctum talibus momentis, si momenta licet ap- pellare, rem tam apertam impugnare. Gregorius hortum habuit et parvum fontem ; que qui- libet, üt quotidie videmus, habet eremita: quis inde serio colligat, Gregorium suorum sibi partem bonorum reservasse? Idem etiam posset dicere cum « stulto deliciisque perdito, » Gregorium divitem et copiosum fuisse. Quem Gregorius sic refellit (c) : « Si fontem, vel hortulum , vel umbrosum nemusculum... possideamus , id delicias interpretamini , » ma- gnam nostrorum nobis partem bonorum reservasse arbitramini. « Quid vero, inquam, o miser, lacerymasne taces, et ventris frenum, et genuum vulnera, noctesque insomnes, qui- bus monachi sua corpora conficientes enecant? » Hec Gregorius: quem omnia abjecisse, seque omnibus possessionibus spoliasse ac nudasse, quod requirit Thomassinus ut quis vere monachus dici et esse possit, certum est ipsiusmet verbis. Omnia dimisit, nihil sibi servans, etiam facundise labores: » Omnia ei qui me in sortem accepit et servavit dono
dedi, posséssiones, κτῆσιν, s elc. : eadem passim repelit Gregorius in orationibus et in car- minibus.
2 a) N. 13, 14 et 15, e . ᾳ . . £) Carm. al. 59, v P 165 (c) Ibid., v. 15 et segg
$1 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS II. 58
Quod autem Gregorii testamentum specíat, nihil in eo reperias, quod nostre adversetur sententie, imo nihil quod non faveat. Ut enim omittam tunc temporis non tantum testari, sed etiam hereditates adire monachis licitum fuisse, legibusque concessum : bonorum, de quibus in testamento statuit, non dominus, sed procurator tantum οἱ administer fuit. Haec enim omnia jam dudum abjecerat : « Omnemque meam substantiam catholice Na- zianzi consecravi, inquit , ad pauperum, qui sub eadem sunt Ecclesia, ministerium ; » alque ita omnia abjecit, ut « ea de causa tres alendis pauperibus curatores instituerit. » Non de rebus suis, que nulle erant, quippe omnia abjecerat, testamento suo statuit, sed " eonfirmat, quod jampridem destinaverat , sanctorumque parentum voluntati obsequitur . Veniam sibi dari postulat, quod nihil possit dare Alypians dulcissime filie ; rationem hanc addit: « Quippe qui omnia jam pauperibus destinavi, aut potius beatissimis parentibus, qui ita polliciti erant, obsecutus sum, quorum voluntatem irritam reddere, nec sanctum, nec tu- tum arbitror. »
Heredem suum hoc testamento instituit Gregorium monachum: « Heres meus esto Gre- gorius monachus: » additque postea: «ita quidem ut ipse meam omnem substantiam, mo- bilem et immobilem, sancte catholice Nazianzi Ecclesie restituat... sciensque.... in eam rem se insütutum heredem, ut per ipsum Ecclesie omnia sine fraude conserventur (a). » Poterat ergo Gregorius, quamvis monachus esset, οἱ omnia abjecisset, fontem et exiguum hortum habere. Sic Gregorii testamentum confirmat eum vite monastice professioni ad- dictum fuisse , difficultatesque omnes dissolvit, nedum impedimento esse et difficultatem ΄ possit aliquam parere. |
Achilleum Thomassini argumentum, ad expugnandam Gregorii monasticam professionem, . sunt hec Gregorii verba (6):
Μέσην τιν᾽ ἦλθον ἀζύγων καὶ µιγάδων,
Τῶν μὲν τὸ σύννουν, τῶν δὲ τὸ χρηστὸν φέρων.
Media inter illos hosque procedo via,
Meditans ut isti, commodum illorum emulans. Qua verba, si viro docto fides, significant Gregorium, cum deliberasset quodnam vitee genus inter solitudinem monachorum et vitam in media civitatum turba sequeretur, mediam iniisse xiam, ut aliis prodesset, nec sibi perniciem inveniret, si ita Gregorii verba licet interpretari, fas sit dicere cum poeta:
Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri (ο).
Quam longissime Thomassinus aberrat a mente Gregorii! quam si velimus assequi, paulo supe- riora repetenda sunt verba (d): |
Πρῶτον δὲ τοῦτο φιλοσοφῆσαι προυθέµην,
Ῥίψαι θεῷ καὶ ἄλλα, xdi πόνους λόγων,
Ὡς οἱ παρέντες µηλοοότους τὰς οὐσίας, "lI χρυσὸν ἀθροίσαντες εἷς ἄλμης βύθους.
Primum quidem philosophari statueram,
Ut Deo projicerem et alia omnia, et facundie labores,
Velut qui agros pecudibus pascendos reliquerunt,
Vel aurum congesserunt in maris profundum. Gregorius his certe verbis declarat, se jamdudum omnia abjecisse in perpetuum, desiderio philosophie, id est, ut monachi vitam exerceret; quod ad vitam monasticam requirit et sufficere fatetur ipse Thomassinus: neque enim plura fas est requirere. Τά autem decreve- rat Gregorius jamdudum, id fixum statutumque erat (e) :
Τὸ μὲν τα σαρκὸς ἐς βύθους ῥίψαι, πάλαι
Δεδογμένον τ) ἦν, xai τότ᾽ ἤρεσκε πλἑον.
Ee quidem que carnis sunt, in profundum projicere
Dudum statutum erat, tuncque placebat magis.
Hoc fitum animo (Gregorii sedebat, votoque sanctissimus prtesul astrictus tenebatur (f), (a) Orat. 2, p. 50. | | (6 Carm: De vita sua, v. 210 et seq.
(5) Carm. De vita sua, v. 310, 311. ϱ) Ibid., v. 282, 283 (c) Horat., Ep. lib. 11, ep. 4. Orat, 2, al. 1. $
0”
59 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS 1I. |. 00
qucd « in maximis gravissimisque periculis, » cum Athenas mari peteret, « Deo voverat. » Nulla jam de eo deliberatio.
Quid igitur illud erat, de quo Gregorius intus amicos (a) ad consilium vocat?
Ἔνδον καθίζω τῶν φίλων χριτήριον, Ἐμῶν λογισμῶν, γνησίων παραινετῶν. Intus amicos in consilium voco, Meas cogitationes, que sincere sunt hortatores. Scilicet Gregorius « (0) inter ea quce prsstantiora sunt, id quod prestantius est quarebat ; nam qus carnis sunt in profundum abjicere dudum statutum erat, tuncque placebat ma- gi*. Consideranti autem vias que ad Deum ducunt, quaenam melior esset, invenire non fa- cile erat. Aliud enim, aliorum habita ratione, bonum aut malum videbatur, ut sempe fit, uhi quid agendum est. Longam veluti quamdam peregrinationem meditabatur. Navigatio- ncm quidem eflugerat, ct maris labores, sed investigabat quenam expeditior esset via. Ma- gnifaciebat Eliam Thesbiten, Carmelum , desertum Joannis precursoris, filiorum Jonadab vilam sine apparatu: verum rursus eum tenebat sacrorum Librorum amor, res cum deser- to et quiete non quadrans. In utramque partem saepe delatus, tandem inter sua desideria sic litem diremit, mentisque agitationem cohibuit: videns enim eos, quos actuosa delecta: Lat vita, aliis quidem utiles, sibi autem inutiles ac malis agitari ; eos autem qui vale secu- lo dixerunt, stabiliores quidem esse , ac in Deum placida mente respicere , at sibi solis prodesse , angusta charitate , vitamque inaolitam et asperam traducere : mediam inter utrosque viam iniit, meditari ut hi, prodesse ut illi statuens. » Hinc Gregorio eremitarum 8tqueeltiam anachoretarum vivendi genus arridebat, hinc coemnobitarum. Sed in illis, quod sibi solis utiles essent, in iis vero quod aliis quidem utiles, sibi vero essent inutiles, displi- cebat. Itaque mediam iniit viam inter eremitas et migales, id est inter eremitas et conobitas, illorum ad colestia conversionem, et istorum charitatem retinens, ut sibi et aliis utilis, maxime parentibus, esset. -
Ea igitur fuit deliberatio Gregorii, utram ex duobus monachorum generibus, eremita- rumne an cenobitarum vitam sequeretur. Ac veluti qui in aliquo periculo gravi constitutus, se vitam religiosam professurum Deo pollicitus, etiam voto se obstrinxisset; deinde se- cum reputans, quomodo promissum faciat, varia hujus temporis virorum religiosorum instituta et leges, Trappistarum scilicet, Mendicantium , etc ., perpendit; demum, habito secum consilio, vitam trappisticam ut asperiorem refugit, Mendicantium autem ut nimis actuosam el sili mines utilem respuit, Deo militare sub regula sancti Benedicti mavult: isne monachus dicendus, et vitam monasticam amplexus videri posset? Credo equidem . Alqui hoc ipsum est quod prestitit. Gregorius , cum habita sccum deliberatione utrum vivendi genus, an eremitarum , an migadum sequeretur, unum ex utroque lemperatum amplexus est cum Basilio; qui vitam solitariam et conobiticam pieclare inter se recon- ciliaverat et permiacuerat, exstructis monasteriis que sociata vitee utriusque commoda, nulla au- tem permista habebant incommoda. |
Hoc si non statim atque optassel, certe quam primum licuit, vite genus secutus est Gregorius; et secessit ad Basilium , unaque cum eo Ponticam solitudinem incoluit : « Degebant tamen singuli, » inquit. Annalium ecclesiasticorum parens ex Rufino (c), « in sin- gulis cellulis separatis , ita tamen inter se distantes, ut non incommoda sepius conve- niendi daretur facultas. Id etenim ex Gregorii epistola (d), quam tunc in eremo agens
d Amphilochium , in eadem solitudine philosophantem , scripsit , facile potest intel-
igi.
« Qualis autem fuerit ejus habitatio et victus, pergit Baronius, ex his etiam assequi-
Du', QU& idet ad Basilium, postquam inde recesserat, ludens scribit his verbis: « Quo:
anm qu£ JO car, Jo ad ie scripsimus, equo animo fers, ea quoque qu: deinceps sequun- adjiciety s , ex Homero autem iniüum ducetur: Nunc age, progrediens internum
Nb vns, rre
wc) Αριά polJ., 9 Maii, in Vita Cregorii, ο, 5,
ν
p. 887. (d) Ep. al. 12.
61 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS II. 62
ε concine, quaeso, ornatum; tugurium videlicet et tecto et januis carons, focum ignis et «fumi expertem, parietes igne exsiccatos, ne luti guttis impetamur, "Tantalis similes, ea- « demque poena multati, nimirum in aquis sitientes, miserandas illas epulas et jejunas, « ad quas e Cappadocia, non tanquam ad Lotophagorum paupertatem, sed veluti ad Alci- « noi mensam, nos vovi et erumnosi naufragi vocati sumus. Nemini enim panes illos et «juscula, sic enim nominabantur, semperque meminero, dentibus circa fragmenta colla- « bescenlibus, ac postea ereclis, velutque e cono retractis; que sublimius tu amplifica- « bis, propriis calamitatibus videlicet orationis magnitudinem tibi suppeditantibus. Qui- « bus nisi illa manna, et pauperum vere studiosa, mater tua nos quam celerrime liberasset, « nobisque tempestate jactatis velut portus exstitisset; jampridem apud vivos esse desiis- «semus, fidei Pontice nomine non majorem laudem consequentes, quam miserationem « moventes (a). »
Hzc licet joco Gregorius, seria tamen describit. Quanta enim vite austeritate, cum ipse, tum celeri monachi eamdem solitudinem: incolentes vixerint, ex his, que de sibi subjeclis monachis ad Hellenium scribit, satis apparet (5b): « Ipsi enim, inquit, partim in antris solitariisque, οἱ ad terram síratis rudibusque cubilibus delectantur; a domibus abhorrent, cognatamque coelestis sapientie quietem amplectuntur : partim ferreis compe- dibus sese excruciant, ut vitium una cum corpore conflciant. Alii rursum ferarum ritu parvis angustisque domibus inclusi, ne mortalis quidem cujuspiam vultum aspiciunt, ac sepe etiam totos viginti dies, totidemque noctes, a cibo abstinent, dimidiaque ex parte Christi jejurium imitantur ; utque nonnihil ipse gloriosi prsedicem, quidam illorum mei gregis ovis erat, hinc parvo quodam oppido egressus. Sunt insuper qui garrolam linguam quasi vinculis quibusdam astringunt, labiaqué silentio comprimunt, summeque illi Menti laulis sacrificium 80la mente offerent. Est etiam qui annos integros in templo stans, puras ad Deum manus expanderit, nec, quod vix cuiquam fldem facturum est, vel tantillum obdormierit, sed vivi lapidis instar Christo defixus steterit, ac velut obriguerit, Huic porro exigui cibi reliquias vicinus corvus impertiebat, panemque integrum, si duo forte essent, afferebat. Quin etiam quo tempore Christus salutifero illo supplicio per- functus mortales reliquit, inventus est quidam, qui hine ad divinum montem ascenderet, ibique et sermone, et mente, et menbris immotus stans, ventis nivibusque jactaretur ; nec, quanquam alioqui plures viri pii eum circumstarent, et ab eodem obnixe contende- rent, ut aliquam sui corporis rationem haberet, precibus tamen nullis moveretur; sed Christum regem fortissime consertis, ut dicit solet, manibus retineret. »
Alibi de Ponticis monachis hec habet Gregorius (c) : « Plerique sub ferreis vinculis ingemiscunt : alii rursus pro cibo cineres habent; sunt quibus potus lacrymis temperatur ; alii hibernis nivibus impetiti, quadraginta dies, totidemque noctes, velut arbores queda:n perstant, corde nempe e terra migrantes, Deumque solum in mente habentes... Quid de- nique eos commemorem, qui oculos claudunt, et aures velut pessulo quodam obdunt, ne aculeus quispiam mortis furlim irrepat ? At hec medicamenta carni hosti meo pro- pino. » Hec Gregorius, qui hec etiam alibi fusius (d): « Carnem meam «setatis flore la- scivientem et sestuantem multis ac crebris leboribus attrivi, veneris satietatem vicin: mque rabiem sustuli, oculos temperantie adjumento palpebris infixi, iram abrupi, membra de- vinxi, risum deploravi ; omnia Christo cesserunt, priora omnia conciderunt. Terra mihi lectus fuit, asperrima vestis membra contexit ; pervigilia etiam et lacrymarum imbres adhibui : interdiu labori humeros subjunxi : hymnis tota nocte concinendis co':pus in- star siatuz defixi; nullam omnino humanam voluptatem nec in animum qui'em οἱ cogi- tationem admittens. Atque hoc quodam mihi vite institutum erat. »
Sic mediam viam iniit Gregorius inter eremitarum et migadum vivendi ralionem, cc- nobiticam amplexus ex utraque temperatam a Basilio. ls primus omnium crenobitas in Oriente instituit, legesque condidit, quas etiam exemplo docuit una cum Gregorio, qui Basilio in condendis cenobitarum regulis atque etiam servandis socius fuit, ui constat.
Ub) Carm, al. 17. (carm. al. BÀ.
"^ .V /— PRAEFATIO GENERALIS. — PARS Il. 64
Itaque ambo jure ac merito ccnobitarum patriarchs habendi sunt, qui leges monachis condidere, monasteria exstruxere et vilam monachi exercuere, ut Benedictus in Occi- dente.
Preter privatas cujusque exercitationes, quas ex Rufino (a) describit Baronius (5), erant communia utrique exercitia ; a quibus cum aliquando abstractus fuisset Grego:ius, hec ingemiscens scripsit : « Quis mihi dabit ut pristinorum dierum afflctionem, in quibus lecum jucundissime vixi, vel mensem unum ferre liceat ? quoniam res tristes, qu: sponte feruntur, coactis deliciis potiores habentnr. Quis dabit mihi psalmodias illas, et vigilias, et ad precandum recessus, vitamque illam quasi spiritualem et incorpoream ? Quis fra- trum, qui a te in pietate instituuntur et in sublime eriguntur, unanimitatem dabit et concordiam ? Quis virtutis certamen et acumen, quod prescriptis modis et canonibus stabiliebamus ? Quis divinorum oraculorum exercitium, inque illis cum spiritus modera- mine inventam lucem ? aut, ut minora ac leviora dicam, quis dabit quotidianas illas et manuerias operas ? Quis lignorum findendorum, comportandorum, ac componendorum. laborem et lapidicinas ? Quis consitiones et irrigationes plantarum ? Quis platanum illam auream, Xercis platano prestantiorem, in qua non rex mollis et enervatus, sed monachus - afflictus et debilitatus? quam ego plantavi, Apollo rigavit, hoc est excellentia tua. Deus autem in honorem nostri provexit. »
Quo tempore Gregorius in solitudine versabatur, et monachi vitam cum Basilio exerce- bat, crebris suorum litteris cum Basilius Cesaream revocaretur, respondit (c): « Nunc quoniam per gratiam Dei voti nostri pro viribus compotes facti sumus, organum bene- dictum puteumque profundum adepti. Gregorium, os illud dico Christi; parumper nobis, obsecro, parumper hanc morulam indulgete, quam non ad hoc petimus, ut urbium secte- mur delicias, sed ut fruamur sanctorum convictu. » Gregorium quoque pietas erga paren- tes solitudinem relinquere et Nazianzum reverti compulit ; nec tamen interea quod vove- rat, id est, monachi vitam, in paterna domo agere cessavit: « Adeo ut, inquit (d), philoso- phiam quoque ipsam, qua nec possessio ulla, nec nomen ullum mihi charius est, contem- pserim ; vel, ut. verius loquar, hoc primum studuerim, ut ne philosophantis speciem praebe- rem. » Quod externum esti in vita monachi, vel, ut ipsius verbis utar, « philosophantis speciem, » amore parentum despexit, ὡς καὶ φιλοσοφίας ὑπεριδεῖν αὐτῆς' sed intus vere mona- chi vitam agebat: ut enim ait ipse Gregorius (e): « Morum est, non corporum, vita mo- nastica : »
Ἱρόπων γαρ εἶναι τὴν μονὴν, οὐ σωμάτων.
Observare juvat Gregorium a solitudine abductum (/) metu « ne benedictionem pater- nam amitleret: » oóx ἤνεγκα.... καταλυθῆναι τὴν εὐλογίαν quo postea metu depulso, nempe post sanctorum morlem parentum et abdicatam sedem Consiantinopolitanam, totam « philoso- phiam, qua nec possessio ulla, nec nomen ullum ipsi charius erat, » id est, ipsam « Philo- sophantis speciem » et nomem amplexus est; et tam exterius quam interius, « ruri, » ut scribit Hieronymus, vitam monachi exercuit. »
Priusquam hinc discedamus, et Gregorii locum, qui objicitur ex carmine primo, re- linquamus ; voces quedam explanande sunt, ut vitilitigatoribus occuratur. ᾿Αξύγων, ἄζυγος, «injugatus, celebs,» vulgo redditur: verum apud Gregorium, qui hanc vocem huic voci µιχάδων opponit, accipi debet de eremita, anachoreta, vel quolibet monacho, qui omnino solus est, nec ullum habet socium. Ideo Bollandiste interpretantur Solttarios: Leuvenklaius ad. marg. yp. xz! ἐρημικῶν. Aliter interpretari vocem hanc non sipunt, que preccdunt et quse sequuntur in Gregorio. Vereor, ne doctus Sirmundus in "Vita sancti "Theodori Studite, num. 5, p. 7, minus recte verterit he» verba: Τοῦ κοινωνικοῦ βίου τὸν ἀζυγᾶ προτιµήσαντας, « culibem vitam conjugio anteponentes : » Κοινωνικὸς βίος namque in Gregorio orat. 21, n 19, de vita coenobitica sunt accipienda.
Dor. apup 'Boll., 9 Maii, p. 388. Epist. al. 9, e) Carm. De vita sua
fel Ruf. lib. 1, c. 9. ἤ Or. 2, p. 59. (c) Apud Boll. 9 Maii, p. 388. f) Or. 2, p. 50. .
-
65 JJ PIUEFATIO GENERALIS. — PARS I. — ^ e6
Μιγάδων, alia vox exponenda est, si quidem viros doctos iin errorem impulit. Μιγάδες accipit Gregorius pro ccnobitis; quo sensu vox illa a pluribus accipitur, in quo- - rum numero sunt sanctus Chrysostomus, hom. in falso prophetas; "l'heophylactas in Mar- cum c. Iv. Άλλοι μέν clot. παρθένοι xai. ipnpixotC. ἄλλοι μιγάδες καὶ ἐν κοινοθίῳ' ἕτεροι λαϊκοὶ καὶ iy γἀμῳ' id est, « Alii quidem virgines sunt et solitarii: alii misti et in conobio; rursus alii laici et in conjugio viventes. » Verum a nullo alio certius ac melius discere possumus quam ab ipso Gregorio quid significare voluerit voce µιγάδων. Primum quidem in oratione secunda n, 29, conjugatos a continentibus secernit, hosque inter eremitas conobitis aut mistis opponit : « Quantum, inquit, intervallum inter conjugatos et cslibes.... quantum ex his rursus inter eremitas et ccnobilas, qui permisti communiter degunt, » id est, miga- - des. In oratione xxi eadam utitur distinctione, sed mutatis verbis, ut magis illucescat oppositio : Οἱ τῆς ipnplac.... ol τῆς ἐπιμιξίας. In. eadem oratione eremitas eos esse ail, « qui vitam prorsus solitariam, et ab hominum societate remotam agunt, sui ipsorum tantum et Dei colloquio fruentes ; » quibus opponit conobitas : « alii autem charitas legem per communionem et societatem colentes, solitarii simul et ccnobite sunt, » etc. ; ἐρημικοί «t ὁμοῦ καὶ μιγάδες. Ecquis jam erit, qui ccnobitas fuisse μιγάδες, et Gregorium qni inter ere- mitas et migades mediam iniit viam, vilam monasticam exercuisse negaverit ? Nisi forte qui velit monachos non fuisse eremitas et ccnobitas, quos cum Athanasius exsul per. agraret /Egptum, consociavit; nec Basilii discipulos, quos, ex eremitis et migadibus pre- clare inter se reconciliatis, congregavit ; quibus eliam leges condidit, asceteria et mona- steria exstruxit.
S IV. COJUSNAM RCCLESLE EPISCOPUS HABENDUS DICENDUSQUE SIT GREGORIUS, QUI VULGO NAZIANZENUS APPELLATURB, INVESTIGATUR.
Primo quidem Sasimensis Ecclesite, quie recens a Basilio sedes erecta erat, episcopus consecratus fuit Gregorius ab ipso Basilio et patre Gregorio compellentibus. Huic ordina- tioni, si minus animum, saltem cervicem inflexit: sed cum ad capessendam sedem nullus paserat aditus, quam scilicet Anthimus armatis militibus occupatam tuebatur, abjectis Sasimis, in solitudinem se contulit ; nec oblationem, nec ordinationem, nec quidquam eorum qu& apud episcopos in more et instituto sunt, Sasimis peregit, ut ipse testatur; sed simul atque consecratus est episcopus, fugam quam animo conceperat, arripuit.
Deinde revocatus e solitudine, regimen Ecclesie Nazianzene, jubente iterum patre, qui pre setate huic administrande impar erat, verum ea conditione, ut mortuo patre liber esset abire quo vellet, suscepit. « Ad breve tempus, » inquit ipse Gregorius (a), « et quasi hospites, prefecturam suscepimus : « accepit quidem, sed mortuo patre eam abjecit.
Denique Constantinopolim accersitus ab episcopis Thracie οἱ orihodoxis, ut causam fidei contra grassantes lateque dominantes in regia civitate Arianos, Macedonianos aliasque veritatis pestes tueretur, cum advenisset, fideique causam defendisset, hereticos profli- . gasset, errores fugasset, collapsam fidem resüituisset, et omnium animos sibi conciliasset ; totius populi clerique consensu, annuente "Theodosio imperatore, in sede Constantino- politana, pulso Demophilo, pulso etiam Maximo, non tamen repugnans ut antea, collocatus est & sancto Meletio, concilii generalis, quod tum celebrabatur, preside. Orlis deinde querelis inter episcopos, arrepta occasione, Gregorius abdicat se episcopatu, effringit vin- cula, et gaudio gestiens patriam repetit, optata solitudine se fruiturum sperans.
Quo tempore, Constantinopoli relicta, in patriam reversus est Gregorius, adhuc pastore destituta erat Nazianzena Ecclesia, Apollinaristarum insidiis pa'ens, Hujus periculo per- motus Gregorius, rogantibus episcopis et universo populo, illius curam, donec preficere- tur episcopus, se suscepturum promisit ? quo prefecto, fugit iterum in solitudinem.
Esto nunc judicium lectoris, cujusnam Ecclesie Gregorius habendus et appellandus sit episcopus, et an episcopatus habuerit. Nomo, opinor, dicturus est eum fuisse Sasi- mensis Ecclesi presulem. Certe nuspiam scripsit Gregorius se hujus Ecclesie episcopum renuntiatum foisse, ut ipse loquitur. κηρυχθέντα, hoc est, ullo preconii genere declaratum
(a) Ep. el. 42,
d"
δι PRJEFATIO GENERALIS, — PARS If. 52
Jam vero si qutras, quis ille sit Gregorius, qui in epitaphio « Magnus » dicitur, ultro respondebimus, nullum alium esse quam Nyssenum. Quod autem Thcosebiam spectat: in epistola « sacerdotis conjux » comparve appellatur ; in epitaphio sacerdotis illius nomen declaratur; rursusque cujus aacerdotis et cujus Gregorii fuerit « compar » Thoosebia de- nunliatur. Quisquis illas litteras legerit, non dubitabit quis ille sit Gregorius. Ejus enim ipsius sacerdotis, ut est in epistola, ejus Gregorii, ut diserlius habet epitaphium, Theose- bia « compar, » vel si mavis, « conjux, » a quo illam in epistola cómmendat laudatque Theologus; ejus iteruin sacerdotis, cui et virtute « par» et honore Theosebia praedicatur, ejusque adeo sacerdotis, ejus Gregorii « compar, » ad quem pertinent ille laudes, ad quem date sunt littere . Qus cum sint ad Nyssenum scripte , ipsissimus ille Gregorius habendus est, cujus et « soror » et « conjux, » seu magis « compar, » ut in epitaphio Theosebia designatur. Et certe cum Nysseni, el non sacerdotis alterius σύζυγον Baronius, continuatores Bollandi, Rivetus et alii senserint 'Theosebiam in epistola dictam eamdem- que sororem ; quid incommodi esse potest idem admittere in epitaphio, quod in epistola admit- litur ?
Superest, ut quo sensu Nysseni « soror et conjux, » σύζυγος, Theosebia dicatur, expona- mus. Primo quidem , significatione propria utrumque dici non potuit; ab obvio igitur et proprio sensu vox deducenda, et quaerenda interpretatio. Theosebia in epitaphio τέκος Εµ- µελίοιο, Emmelis filia dicitur: quod si « nurum » interpreteris, ad Baronii, Henschenii et Papebrochii, Hiveti aliorumque, qui Nyssenum connubio junctum cum "Theosebia fuisse volunt, sententiam accedes; nec a consuetudine, qua nurus «filie » plerumque appellan- tur ab iis, quas socrus habent, penitus recesseris, a veritate autem prorsus abscesseris . Neque enim sinit epistola, de qua toties, illam epitaphii vocem ullo modo sollicitare, at- que etiam huc et quam maxime cum epitaphio epistola concurrit, ut « Basilii soror, » quod pre se fert epitaphii titulus, et Emmelie filia, quo in ipso est epitaphio, germanaque adeo ac proprie Nysseni soror Theosebia astruatur. Epistole verba sunt: « Te admiror ob eam tolerantiam ae philosophiam , quam discessu beate sancteque sororis vestre prestare te audio: » que quidem verba illud epitaphium alio prohibet detorqueri. Et Paulo inferius predicat Theosebiam , « Ecclesie decus, Christi ornamentum, etatis illius bonum , femi- narum fiduciam , Theosebiam in tanta fratrum pulchritudine formosissimam et clarissi- mam;» fratrum, inquam, quinque, et sororum totidem. Quibus egregie concinit in Emme- liam epitaphium cxxx apud Muratorium. Mitto quae ex iis laudibus pro Theosebie perpe- tua virginitate colligi possint, quam quidem si professa non esset, digna profecto non esset qua tot inter fratres ac sorores virgines « clarissima, et Ghristi ac IHcclesie decus et ornamentum » diceretur.
In epistola Theologi ad Nyssenum hsc observanda maxime sunt verba: « Theosebiam . meam; meam enim voco, quae ut Dei legibus consentaneum erat vixit; quandoquidem spiritalis cognatio corpoream antecellit. » Tantam hec verba vim habent ad probandum Theosebiam sororem esse germanam Nysseni, et ad arcendum penitus cum ab eo, tum & Nazianzeno conjugium, ut mirum valde sit viros doctos ex his verbis ansam arripuisse
alterutri Gregorio cum 'TTheosebia matrimonium affingendi, ex quibus contrarium statuere debuerant.
Certe Gregorius , cum « cognitioni corporee , ο qua Nyssenum 'Theosebia altingebat , « spiritalem » opponit qua ad se ipsum pertinebat; cum «spiritalis » hujus « cognationis » causas ac rationes reddit, quod nimirum 'Theosebia « Dei legibus consentanee vixit , » omnem prorsus a se et a Nysseno matrimonii suspicionem propulsat. Theosebia soror erat Nysseni, cognalione corporali; soror vero Nazianzeni, « cognalione spirituali; » neu- Lrius autem uxor. Nec movere debet vox ista σύζυγος, qua usua est auctor epilaphii. Idem enim hac vooe significare voluit Gregorius , quod in «epitaphio χω apud Muratorium p. 10: Καρτέριον τῆς σῆς σύζυγον εὐσεθίης « Rapuisti, inquit, Nicomedes, Carterium tuz pie- ta!is socium. » Nazianzeno certe licuit quod cuique licet, vocibus iis abuti , quibus vo- luerit, modo deüniat, novamque quam iis affingit significationem exponat . Quod sane disertiasime prcstiül, Theosebiam sororem Nysseni germanam esse confirmans, ejus-
53 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS Il. — δι
demque diaconissam his verbis asiruens, quibus aptiora non sunt ad designanda diaco- nisse merita et munia: « Theosebiam vere sacram, atque adeo sacerdoti comparem et parem honore et magnis mysteriis dignam. »
Preterea vox Greca σύζυγος non proprie significat eos, quos Latine conjuges vocamus, maritum el uxorem ; sed eos generatim, qui operis ejusdem socii, idem veluti jugum trahere consentur. lta consilii participem vocat σύζυγον Aristophanes in Pluto: ita quoque Plato. Sic et nostris, Macarius /Egyptius monacbus συζ΄γους nominat discipulos, quos binos Dominus misit, tanquam conjugales. Eo etiam sensu " Theosebia σύζυγος Gregorii Nysscni fuit et dici potuit, quod illi « par honore, » ὁμότιμον, quod « magnis digna myste- riis, » τῶν μεγάλων μυστηρίων ἀξίαν, iisque ministrandis fratrem soror, sacerdotem diaco- nissa adjuvabat, et conjuncta opera collaborabat. Hsec autem de voce σύζυγος disputavi- mus, salvo Basilii patris ejusdemque episcopi connubio cum Emmelia, et Gregorii patris cum Nonna. Emmelia enim οἱ Nonna, sanctissime femine, vere conjuges, altera Basilii patris, allera Gregorii patria fuere, quod aliis et plurimis argumentis constat. Neutra cum marito consanguinilalis ullo gradu erat conjuncta, ut vocem a nativa significatione deducere opus sit.
Nemo jam non intelligit quo ordine habenda sit vana Muratorii de matrimonio Theo- logi suapicio, et quanto in errore versatus sit Beveregius, qui confidenter asserit nemi- nem in apntiquitate versalum nescire Grogorium Theologum matrimonio copulatum fuisse. lmo nemo in. antiquitate versatus id unquam cogitavit : unus Beveregius natum ex se tam inaudilum commentum protulit. Certum igitur et inconcussum maneat nullis alligatum unquam nuptiis fuisse Theologum, qui, ut ait Theodulus monachus in Grego- ri Theologi laudatione (p. 133), « nuptias non attigit, verum in perpetua virginitate vixit. » Certum quoque et inconcussum maneat Gregorium Nyssenum connubio junctum non fuisse cum '"lheosebia, que quidem soror ipsius erat, non autem conjux; adeoque et ipsum, si alio non fuerit conjugio implicatus, liberum οἱ ' celibem perpetuo vixisse. Sane qui eum nuptias attigisse voluerunt, non aliam quam 'Theosebiam eum uxorem habuisse statuerunt, nec alio nixi fundamento quam epistola al. xcv ; que cum aliam pre se ferat sententiam, ruit omnino nuptiarum Nysseni fundamentum, victrix est opinio Centuriatorum (a), qui eum perpetuo celibem vixisse volunt, et laudant orationem Gre- gorii al. xx in Basilium Magnum.
Dibrum Ze virginitate scripsit Nyssenus (p. 1417), in quo hec sunt verba: « Veluti quodam terre hiatu prohjbemur, quominus ad hanc virginitatem accedamus , » que veiba amisse virginitatis quamdam suspicionem videntur injicere. Verum haec verba ipsa, el comparationes quas adhibet si perpendas, suspicio evanescet. Non enim virgi- nitatem ipsam, sed illius vite commoda, utilitates, quietem deplorat. Non, inquam, nudam ac simplicem virginitatem in eo traclatu proponit Nyssenus ; sed vitam Deo de- votram, liberam curis ac colestem, cujus adjutrix in primis et socia virginitas. Negoliis autem secularibus distracta primum, dein episcopali sollicitudine Nysseni vita cum fuerit, rihil mirum ab eo, qui tantis bonis carebat, sortem suam deplorari. Qui vel pro- logum legerit, ubi accuratum totius libri argumentum, rem intelliget.
S III. DB VITA MONASTICA QUAM PROFESSUS EST GREGORIUS.
Monastice vite professione astrictum fuisse Gregorium, nec non Basilium, Chrysosto- mum constans est omnium retro seculorum sententia. Cum id negari absolute non possit, novam quamdam opinionem, apud antiquos inauditam prorsus, doctus Thomas- sinns invenit, ut moncahum non fuisse Gregorium, nec Basilium ostenderet. Hujusmodi figmentum arrisit celeberrimo abbati Trapensi, monachorum studia impugnanti (5b); ne, si Gregorium, Basilium, Chrysostomum, etc., monachos fuisse agnosceret, monachis fas esse studio incumbere, agnoscere cogeretur. Hec Hieronymi epistole ad Principiam verba, hujus nove opinionis fundamentum statuit Thomassinus (c): « Suburbanus vobis ager pro monasterio fuit, et rus electum pro solitudine... Quis hoc credeget, ut con-
(a) Cent. 1v, ο. 10, verbo Greg. Nyss. centur. (0) Rép. aux étud. monast,, p. 178. P. 32. *. () Discip. €c., part. n, lib. 1, cap. 46.
*» PRAEFATIO GENERALIS. — PARS Il. 56
sulum pronepos (Pammachius, quem Hieronymus, appellat ἀρχιστράτηγον monachorum « inter purpuras senatorum furva tunica pullatus incederet? » Hoc totum est, si fides Thomassino (a) mysterium monastice professionis Gregorii, Basilii, Chrysostomi, οίο., nimirum furva tunica pullatum incedere, rure versari. Non aliam in his sanctis vite monastice professionem agnoscit Thomassinus, simulque negat « vere monachum esse, nisi qui se ad totum vite tempus &astringat, seque ^ omnibus professionibus spoliet ac nudet. » — « Verum difficile non erit, inquit noster Prudentius Maranus, Thomassinum refellens, utrumque de Basilio astruere ; et quod: eruditus Thomassinus statuit, ut. eum monachum non fuisse probet, id convertere in argumentum verse illius monastice pro- fessionis. » Quod de Basilio difficile non est, de Gregorio difficilius non erit, cujus scripta amplam segetem suppeditant.
Vereor ne actum agere videar, et supervacaneo incumbere labori, si de Gregorio id probare aggrediar, quod de Basilio probavit ejus epistolarum editor. Qui enim unius vitre monastice professionem probat, utrumque monachum fuisse ostendit. Aggrediar tamen, si quidem hanc provinciam noster Prudenlius « sodali operun Gregorii editionem elaboranti » reliquit, nihil ipse « in his qu& ad sanctum Gregorium Nazianzenum spectant immoratus. »
Ut quis vere et proprie monachus sit, requirit 'lThomassinus ut « se ad totum vite tempus astringat, seque omnibus possessionibus spoliet ac nudet. » Utrumque presti- tisse Gregorium, Gregorius presbyter, ejus Vitz scriptor, disertis verbis testatur (p. 8 et 9). « lpse sibi consulebat ut, quemadmodum in vite discrimen adductus promiserat, Deo sese offerret, et a mundo sejunctus, eum eo qui solus purissimus est, vite consue- tudine jungeretur, atque ex librorum sacrorum lectione veritatis splendorem hauriret. »
« Idque etiam per omnem vitam facere non destitit, monachus esse potius habens quam mundanus, et pauper quam quaesiuarius : μοναστὴς ἀντὶ χκοσμικοῦ. » Quidquid igitur TThomas- sinus requirit, ut quis proprie dicatur et vere sit monachus, id omne Gregorius presti- tit ; imo plura quam postulat. |
Quidquid objicitur α Thomassino, adductum crederes ad probandum monasticam vitam professum fuisse Gregorium. Opponit tamen vir doctus, Gregorio fontem et hortum fuisse, adeoque ipsum suorum sibi reservasse parlem bonorum et propterea vere et proprie mona- chum non fuisse. Hec Gregorii verba suntin carmine post abdicatam Constantinopolitanam sedem condito (quod quidam observare plurimum interest), in quo se monachum appellat, quod dissimulat Thomassinus (b): « Nuper quidam, inquit, stultus, deliciis perditus, dives atque insolens, delicias mihi viteque mollitiem objectabat, cum alia multa dicens, tum otiam illud, me divitem et copiosum esse, ut qui et hortum, εἰ otium , et mediocrem fon- tem habeam. » Hinc concludit TThomassinus, Gregorium non omnia bona abjecisse, adeo- que non proprie monachum fuisse. An serio, an jocose et ridere volens hoc dixerit vir do. ctus, dubitari posset: mirum enim virum doctum talibus momentis, si momenta licet ap- pellare, rem tam apertam impugnare. Gregorius hortum habuit et parvum fontem ; qus qui- libet, üt quotidie videmus, habet eremita: quis inde serio colligat, Gregorium suorum sibi partem bonorum reservasse? Idem etiam posset dicere cum « stulto deliciisque perdito, » Gregorium divitem et copiosum fuisse. Quem Gregorius sic refellit (c) : « Si fontem, vel hortulum , vel umbrosum nemusculum... possideamus , id delicias interpretamini , » ma- gnam nostrorum nobis partem bonorum reservasse arbitramini. « Quid vero, inquam, o miser, lacrynaasne taces, et ventris frenum, et genuum vulnera, noctesque insomnes, qui-
bus monachi 8sUuà corpora conficientes enecant? » Haec Gregorius: quem omnia abjecisse, segue Omnib wis possessionibus spoliasse ac nudasse, quod requirit Thomesssinus ut quis
Ve . ο . 9 . . . . 9 ο νὰ ο "T ο - erra m0D&4Ckwus dici et 6080 possit, certum est ipsiusmet verbis. Omnia dimisit, nihil sibi 20, εις
dedi, possés m facundise |jabores : » Omnia ei qui me in sortem accepit et servavit dono minibus, "]wsjones, κτῇσιν, » eic. : eadem passim repelit Gregorius in orationibus et in car-
Me Ss 14 οἱ 15, p. 165. (c) 1bid., v. 15 et segg
$1 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS II. | 58
Quod autem Gregorii testamentum specfat, nihil in eo reperias, quod nostre adversetur sententie, imo nihil quod non faveat. Ut enim omittam tunc temporis non tantum testari, sed etiam hereditates adire monachis licitum fuisse, legibusque concessum: bonorum, de quibus in testamento statuit, non dominus, sed procurator tantum οί administer fuit. Hec enim omnia jam dudum abjecerat : « Omnemque meam substantiam catholice Na- zianzi consecravi, inquit , ad pauperum, qui sub eadem sunt Ecclesia, ministerium ; » atque ita omnia abjecit, ut « ea de causa tres alendis pauperibus curatores instituerit. » Non de rebus suis, quse nulle erant, quippe omnia abjecerat, testamento suo statuit, sed " eonfirmat, quod jampridem destinaverat , sanctorumque parentum voluntati obsequitur . Veniam sibi dari postulat , quod nihil possit dare Alypiane dulcissime filie ; rationem hanc addit: « Quippe qui omnia jam pauperibus destinavi, aut potius bealissimis parentibus, qui ita polliciti erant, obsecutus sum, quorum voluntatem irritam reddere, nec sanctum, nec tu- tum arbitror. »
Haredem suum hoc testamento instituit Gregorium monachum : « Heres meus esto Gre- gorius monachus: » additque postea: «ita quidem ut ipse meam omnem substantiam, mo- bilem et immobilem , sancte catholice Nazianzi Ecclesie restituat... sciensque.... in eam rem se insüitutum heredem, ut per ipsum Ecclesie omnia sine fraude conserventur (a). » Poterat ergo Gregorius, quamvis monachus esset, et omnia abjecisset, fontem et exiguum hortum habere. Sic Gregorii testamentum confirmat eum vite monastice professioni ad- dictmu fuisse , difficultatesque omnes dissolvit, nedum impedimento esse et diffücultatem ΄ possit aliquam parere. |
Achilleum Thomassini argumentum, ad expugnandam Gregorii monasticam professionem, . sunt hec Gregorii verba (5) :
Μέσην τιν ᾿ ἦλθον ἀζύγων καὶ µιγάδων,
Τῶν μὲν τὸ σύννουν, τῶν δὲ à χρηστὸν φέρων,
Media inter illos hosque procedo via,
Meditans ut isti, commodum illorum emulans. Que verba, si viro docto fides, significant Gregorium, cum deliberasset quodnam vile genus inter solitudinem monachorum et vitam in media civitatum turba sequeretur, mediam iniisse xiam, ut aliis prodesset, nec sibi perniciem inveniret, si ita Gregorii verba licet interpretari, fas sit dicere cum poeta :
Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri (ο). Quam longissime Thomassinus aberrat a mente Gregorii! quam si velimus assequi, paulo supe- riora repetenda sunt verba (d):
t "Pipar Oui sat chia, καὶ πόνους λόγων,
Ὡς ol παρέντες µηλουότους τὰς οὐσίας, χρυσὸν ἀθροίσαντες εἷς ἄλμης βύθους.
Primum quidem philosophari statueram,
Ut Deo projicerem et alia omnia, et facundie labores,
Velut qui agros pecudibus pascendos reliquerunt,
Vel aurum congesserunt in maris profundum. Gregorius his certe verbis declarat, se jamdudum omnia abjecisse in perpeluum, desiderio philosophie, id est, ut monachi vitam exerceret; quod ad vitam monasticam requirit et suffücere fatetur ipse Thomassinus: neque enim plura fas est requirere. Id autem decreve- rat Gregorius jamdudum, id fixum statutumque erat (6) :
Τὸ μὲν τα σα pxàc ἐς βύθους ῥίψαι, πάλαι
Δεδογμένον τ P Tv, καὶ τότ᾽ ἤρεσκε πλἑον.
Ee quidem que carnis sunt, in profundum projicere
Dudum statutum erat, tuncque placebat magis.
Hoc fixum animo Gregorii sedebat, votoque sanctissimus presul astrictus tenebatur (/),
(s) Orat. 2, p (o Carm. Dé: via sua, v. 310, 311.
d) Carm: De eid Dad v. 270 et seq. (c) Horat, Ep. lib. 11, ep. 1
€) Ibid., v. 282, 283.
Orat, 2, al. Ó.
61 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS II. 62
« concine, quaeso, ornátum ; tugurium videlicet et tecto et januis carons, focum ignis et «fumi expertem, parietes igne exsiccatos, ne luti guttis impetamur, "l'antalis similes, ea- « demque poena multati, nimirum in aquis sitientes, miserandas illas epulas et jejunas, « ad quas e Cappadocia, non tanquam ad Lotophagorum paupertatem, sed veluti ad Alci- « noi mensam, nos vovi et erumnosi naufragi vocati sumus. Nemini enim panes illos et «juscula, sic enim nominabantur, semperque meminero, dentibus circa fragmenta colla- « bescentibus, ac postea erectis, velutque e cono retractis; que sublimius tu amplifica- « bis, propriis calamitatibus videlicet orationis magnitudinem tibi suppeditantibus. Qui- « bus nisi illa manna, et pauperum vere studiosa, mater tua nos quam celerrime liberasset, « nobisque tempestate jactatis velut portus exstitisset; jampridem apud vivos esse desiis- «semus, fidei Pontice nomine non majorem laudem consequentes, quam miserationem « moventes (a). »
Hzc licet joco Gregorius, seria tamen describit. Quanta enim vite austeritate, cum ipse, tum ca&teri monachi eamdem solitudinem: incolentes vixerint, ex his, que de sibi subjectis monachis ad Hellenium scribit, satis apparet (5): « Ipsi enim, inquit, partim in antris solitariisque, et ad terram stratis rudibusque cubilibus delectantur; & domibus abhorrent, cognatamque coelestis sapientie quietem amplectuntur : partim ferreis compe- dibus sese excruciant, ut vitium una cum corpore conficiant. Alii rursum ferarum ritu parvis anguslisque domibus inclusi, ne mortalis quidem cujuspiam vultum aspiciunt, ac sepe eliam totos viginti dies, totidemque noctes, a cibo abstinent, dimidiaque ex parte Christi jejunium imitantur ; utque nonnihil ipse gloriosi predicem, quidam illorum mei gregis ovis erat, hinc parvo quodam oppido egressus. Sunt insuper qui garrolam linguam quasi vinculis quibusdam astringunt, labiaque silentio comprimunt, summeque illi Menti lautis sacrificium sola mente offerent. Est etiam qui annos integros in templo stans, puras ad Deum manus expanderit, nec, quod vix cuiquam fidem facturum est, vel tantillum obdormierit, sed vivi lapidis instar Christo defixus steterit, ac velut obriguerit, Huic porro exigui cibi reliquias vicinus corvus impertiebat, panemque integrum, si duo forte essent, afferebat. Quin etiam quo tempore Christus salutifero illo supplicio per- functus mortales reliquit, inventus est quidam, qui hinc ad divinum montem ascenderet, ibique et sermone, et mente, et menbris immotus stans, ventis nivibusque jactaretur ; nec, quanquam alioqui plures viri pii eum circumstarent, et ab eodem obnixe contende- rent, ut aliquam sui corporis rationem haberet, precibus tamen nullis moveretur; sed Christum regem fortissime consertis, ut dicit solet, manibus retineret. »
Alibi de Ponticis monachis haec habet Gregorius (c) : « Plerique sub ferreis vinculis ingemiscunt : alii rursus pro cibo cineres habent; sunt quibus potus lacrymis temperatur ; alii hibernis nivibus impetiti, quadraginta dies, totidemque noctes, velut arbores qusda'n perstant, corde nempe e terra migrantes, Deumque solum in mente habentes... Quid de- nique eos commemorem, qui oculos claudunt, et aures velut pessulo quodam obdunt, ne aculeus quispiam mortis furtim irrepat ? At hec medicamenta carni hosti meo pro- pino. » Hec Gregorius, qui hec etiam alibi fusius (d): « Carnem meam «stalis flore la- scivientem et sestuantem multis ac crebris leboribus attrivi, veneris satietatem vicin: mque rabiem sustuli, oculos temperantie adjumento palpebris infixi, iram abrupi, membra de- vinxi, risum deploravi ; omnia Christo cesserunt, priora omnia conciderunt. Terra mihi lectus fuit, asperrima vestis membra contexit ; pervigilia etiam et lacrymarum imbres adhibui : interdiu labori humeros subjunxi : hymnis tota nocte concinendis co:pus in- star statuc defixi; nullam omnino humanam voluptatem nec in animum qui'!em et cogi- tationem admittens. Atque hoc quodam mihi vite institutum erat. » |
Sic mediam viam iniit Gregorius inter eremitarum et migadum vivendi raiionem, cc- mobiticam amplexus ex utraque temperatam a Basilio. ls primus omnium ccenobitas in Oriente instituit, legesque condidit, quas etiam exemplo docuit una cum Gregorio, qui Basilio in condendis comnobitarum regulis atque etiam servandis socius fuit, ut constat.
ni Ep. al. 8. (c) Carm. al. 4. (P) Carm. al. 47. (d) Carm. al. 54.
-
65 το PIUEFATIO GENERALIS. — PARS Il. ' eó
Μιγάδων, alia vox exponenda est, si quidem viros doctos in errorem impulit. Μιγάδες accipit Gregorius pro cconobitis; quo sensu vox illa α pluribus accipitur, in quo- rum numero sunt sanctus Chrysostomus, hom. in falso prophetas; 'l'heophylactus in Mar- cum c. IV. Άλλοι μέν εἶσι παρθένοι καὶ ἐρημικοί ἄλλοι μιγάδες καὶ ἐν κοινοθίῳ' ἕτεροι λαϊκοὶ καὶ ἐν γάμῳ' id est, « Alii quidem virgines sunt et solitarii: alii misti et in conobio; rursus alii laici et in conjugio viventes. » Verum 8 nullo alio certius ac melius discere possumus quam ab ipso Gregorio quid significare voluerit voce µιγάδων. Primum quidem in oratione secunda n, 29, conjugatos a continentibus secernit, hosque inter eremitas conobitis aut mistis opponit : « Quantum, inquit, intervallum inter conjugatos et ccelibes.... quantum ex his rursus inter eremitas et conobitas, qui permisti communiter degunt, » id est, miga- - des. In oratione xxi eadam utitur distinctione, sed mutatis verbis, ut magis illucescat oppositio: Οἱ τῆς ἐρημίας.... ot τῆς ἐπιμιξίας. In. eadem oratione eremitas eos esse ail, « qui vitam prorsus solitariam, et ab hominum societate remotam agunt, sui ipsorum tantum et Dei colloquio fruentes ; » quibus opponit ccnobitas : « alii autem charitas legem per communionem et societatem colentes, solitarii simul et cownobile sunt, » etc. ; ἐρημικοί τε ὁμοῦ καὶ μιγάδες. Ecquis jam erit, qui cconobitas fuisse μιγάδες, et Gregorium qni inter ere- mitas et migades mediam iniit viam, vilam monasticam exercuisse negaverit ? Nisi forte qui velit monachos non fuisse eremitas et ccnobilas, quos cum Athanasius exsul per. agraret JEgptum, consociavit; nec Basilii discipulos, quos, ex eremitis et migadibus pre- clare inter se reconciliatis, congregavit ; quibus etiam leges condidit, asceteria et mona- steria exstruxit.
S IV. CUJUSNAM ECCLESLE EPISCOPUS HABENDUS DICENDUSQUE SIT GREGORIUS, QUI VULGO NAZIANZENUS APPELLATUR, INVESTIGATUR.
Primo quidem Sasimensis Ecclesie, quz recens a Basilio sedes erecta erat, episcopus consecratus fuit Gregorius ab ipso Basilio et patre Gregorio compellentibus. Huic ordina- tioni, si minus animum, saltem cervicem in(flexit: sed cum ad capessendam sedem nullus paserat aditus, quam scilicet Anthimus armatis militibus occupatam tuebatur, abjectis Sasimis, in solitudinem se contulit ; nec oblationem, nec ordinationem, nec quidquam eorum que apud episcopos in more et instituto sunt, Sasimis peregit, ut ipse testatur; sed simul atque consecratus est episcopus, fugam quam animo conceperat, arripuit.
Deinde revocatus e solitudine, regimen Ecclesie Nazianzens, jubente iterum patre, qui pre etate huic administrande impar erat, verum ea conditione, ut mortuo patre liber esset abire quo vellet, suscepit. « Ad breve tempus, » inquit ipse Gregorius (a), « el quasi hospites, preefecturam suscepimus : « accepit quidem, sed mortuo patre eam abjecit.
Denique Constantinopolim &accersitus ab episcopis Thracie οἱ orlhodoxis, ut causam fidei contra grassantes lateque dominantes in regia civitate Arianos, Macedonianos aliasque veritalis pestes tueretur, cum advenisset, fideique causam defendisset, hzereticos profli- . gasset, errores fugasset, collapsam fidem resliluissel, et omnium animos sibi conciliasset ; totius populi clerique consensu, annuente "Theodosio imperatore, in sede Constantino- politana, pulso Demophilo, pulso etiam Maximo, non tamen repugnans ut antea, collocatus est & sancto Meletio, concilii generalis, quod tum celebrabatur, preside. Orlis deinde querelis inter episcopos, arrepta occasione, Gregorius abdicat se episcopatu, effringit vin- cula, et gaudio gestiens patriam repetit, optata solitudine se fruiturum sperans.
Quo tempore, Constantinopoli reliota, in patriam reversus est Gregorius, adhuc pastore destitota erat Nazianzena Ecclesia, Apollinaristarum insidiis pa'ens, Hujus periculo per- motus Gregorius, rogantibus episcopis et universo populo, illius caram, donec preflcere- tur episcopus, se suscepturum promisit ? quo prefecto, fugit iterum in solitudinem.
Esto nunc judicium lectoris, cujusnam Ecclesie Gregorius habendus et appellandus sit episcopus, et an episcopatus habuerit. Nomo, opinor, dicturus est eum fuisse Sasi- mensis Ecclesie presulem. Certe nuspiam scripsit Gregorius se hujus Ecclesie episcopum renuntiatum foisse, ut ipse loquitur, κηρυχθέντα, hoc est, ullo preconii genere declerstum
(α) Ep. el. 42,
^.
69 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS ΙΙ. | 10
dioecesis. » Concilium vulgo dictum Africanum addit (a): « Placuit αἱ plebes, que nunquam habuerunt proprios episcopos, nisi ex plenario concilio uniuscujusque provincie et pri- matis, atque consensu ejus ad cujus diocesim eadem Ecclesia pertinebat, decretum fue- rit, minime accipiant. » Ad confirmanda hec omnia vel sufficeret epistola Gregorii, alias 23, ubi de Basilii Magni electione: sed ad astruendam Occidentalis Ecclesie hac in re cum Orientali consensionem, Sidonius Apollinaris, lib. iv, ep. 25, et lib. v, ep. 5, 8 οἱ 9, hujus renuntiationis specimen exhibet : « In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Simplicius est, quem provincie nosire metropolilanum, civitai vestre (Bituricis) sum- mum sacerdotem fieri debere (Sidonius) pronuntio. Proclamationum formulas, quo no- mine appellat Morinus, plurimas ipse suppeditat, Ze sac. ordin. exerc. 4, c. 3. Insignior autem illa est, quam ex Zuchologio Crypte Ferrate idem profert; « Suffragio et appro- batione Deo maxime amabilium episcoporum, et sauclissimorum presbylerorum οἱ dia- conorum, divina gralia... promovet hnnc... in episcopum urbis, » etc., etc. E Valiceno exemplari aliam exhibet, in qua dicitur « suffragio et approbatione SS. metropolitanorum archiepiscoporum, episcoporum, » etc., atque ex Cedreno relatam in translatione "S porum formulam eamdem adducit. « Hzc est, inquit vir docrus, electionis legiiime jam faci; denuntiatio publica, fieri solita cum episcopus ad ordiualionem, » addo, et ad in- thronizationem « accinctus est. »
Tales erant in Ecclesiis omnibus publice, legitime, canonice electiones, renuntiatic- nes, ordinationes episcoporum ; ἰβοίίῷ vero, el αἱ ita dicam, interpretative, quales irritas esse decrevit Antiochena synodus anno 34l, can, 16,qui citatur in conc. Chalced. act ii (b) « Si quis episcopus vacans in Ecclesiam vacantem prosiliat, sedemque pervadat, absque integro perfectoque concilio, hic abjiciatur, et si cunctus populus quem diripuit, eum ha- bere delegerit. » Et infra can. 21 (c): « Nec vi coactus a populis, neque si etiam hoc ei ab episcopis suadeatur, » vacantis ecclesie, « qui propriam deseruit, » habetur episcopus « Ubique iotegra et plenarie synodi decretum » requiritur, et ut « nullas ordinatio secus facta vires habeat » canone 19 decernitur. His exposilis, facile dijudicare. est an e Sasimoruin Gregorius habendus sit.
Magni Dasilii factum, quanquam a pluribus minime probatum, arguere non ausim: at cerle, quod Sardicense concilium postulat ad novos episcopatus constituendos Πληθόνουσα πόλις, « Populosa plebs, » nequaquam erant Sas: ma: « non multiplicatus Dei populus » ut Cathaginense requirit ; episcopum nec postulaverat, nec desideraverat plebs Sasimorum : ejusdem Ecclesice cleri ac populi nulla convocatio, coitio nulla; nec episcoporum provin- cie plenaria synodus, ut Antiochenum οἱ Africana sanciunt, ulla inlervenerat ; nullus a consensus » ejus, « in cujus potestatem dicecesis, » tum dubii juris, postea tandem ipso consentiente Basilio, cessit. Adeo primatis suffragium non accesserat, ut armata prope modum manu repugnaret Anthimus, quem « martium et pugnacem » virum festive Gre- gorius appellat (d). Itaque episcopum eumdem epistola, alias 33, adversus ordinationem - suam, cum alis quibusdam episcopis, multa causatuin, scribentem, minitantem postu- lantemque synodum inducit. Unde Baronius (e) : « Exisüimamus, injuit, quod Anthimus alium Sasimis, que sibi vindicasset, episcopuin odinaverit ; et Basilius, ad dirimendas Ecclesi& cenliroversias inter Catholicos periculoso illo tempore obortas, Anthimo pugnaci homini loco cesserit. »
Hinc fortasse referri possit illud epistole, alias 33, « epinicium » quod de Gregorio « quasi devicto (f) » concinebat Anthimus ; illique etiam versus (0), quibus /Egyptii pre- sules suggillantur: « Leges versantem jampridem mor:uas, a quibus quam maxime et ma- nifesto eramus liberi. » Et quidem liber, etiamsi vera fuissent quee illi objiciebant, Sasi- morum presulem eum esse renuntiatum, unde ad Sasima revocabant; sed frustra ' certe,
piscopus
(a) Can. 65. σκόπων ἀναγκαζό .
(b) Et τις ἐπίσκοπος σχολάζων ἐπὶ σχολάζουσαν d) Ep. al. 3i, fov "Ανθιμον ἐκχλησίαν ἑαυτὸν ἐπιῤῥίφας ὑφαρπάζοι τὸν θρόνον tel Baron.an. 374 n. 401. δίχα συνόδου τελείας, τοῦτον ἀπόθλητον εἶναι, κα (f) ὥσπερ ἐπιν[κιόν τινα... ὡς ἅττη
ᾱ ένων el xc 6 λαὸς, ὃν ὑφάρπασεν, ἕλοιτο αὐτόν. Carm. De vi . (ο) Μήτε ἀπὸ ucl ἐκδιαζόμενου, µήτε ὑπὸ ἐπι- (g) Carm. De vita sua, v. 4813, [δι |
19 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS 1l. 14
consulto possidenti jus asseratur , vel alter denique , minime contentiosus, nec litium &mans, semulum ultro sinat possessorem, ipsique suo jure cedat. Sacerdos quidem is erit, propositus etiam, designatus, ordinatusque ad Ecclesiam illam, velut ad Sasimensem Gre- gorius. Num idciro dicetur illius loci sacerdos, et in pastorum hujus Ecclesie catalogum unquam referetur? Minime sane; quia dubio semper aut controverso jure suo cecidit au, sponte cessit.
Quod slate nostra « presentationes, provisiones, collationes » vocant, hoc majores no- stri ad hanc vel illam Eeclesiam ordinationes appellahant ; quia tune nemo sine titulo ordinabatur. Que si alicunde casse haberentur et irrite, nullum, ut ita loquar, ad extra sortiebantur effectum : et qui nullius loci sacerdos aut episcopus manebat, « Vacans, » σχολάζων, dicebatur. Talis fuit, ut ex dictis patet, ordinatio Gregorii ad Sasima.
Fuerit ergo Gregorius ad $Sasima propositus, designatus, inauguratusque episcopus, ordinationi sue consenserit, Sasimensis tamen episcopus nec fuit, nec dici potest, nisi ab invidis et calumniatoribus; quippe qui nec aperte, nec tacite, non canonica, non alia qua- vis ratione loci illius episcopus fuerit renuntiatus, nedum unquam in Sasimensi sede collocatus et firmatus.
Qua hactenus dispulavimus, aperta, vera, certa , neccessaria erant ad propulsandas a Gregorio nostro calumnias ; apla etiam et commoda ad abstergendam a textu Greco cor- ruptionis notam, atque ad tollendam ab innumeris locis, qui pugnare iuter se videntur, repugnanliam. Hac via nimirum inique de translatione ad sedem Constantinopolitanam quiestiones ; de tribus episcopatibus, simulque nulio, mers veteris invidie ac recentioris cujusdam scriptoris seu. calumnie seu commenta (a); de corrupto epist. cccxxv textu con- jecture evanescunt; veraque sunt et expedita, que in epistola alias xiu et iterum in epi- stola alias ccxxv, et in aliis locia legenti negotia facessebant : quod amplius sequenti dissertatione de episcopatu Nazianzeno patebit. Hanc claudet testimonium Nicetae Paphla- gonis tom. VI Bibl. Concionstorie parte prima sub finem, quo quidem testimonio tota propemodum disceptatio presens ac proxima continetur.
Postquam narravit orator (6), quomodo episcoporum, Antiocheni in primis magni Meletii votis , Gregorius fuerit in sede Constantinopolitana collocatus , objectioni occurrit per- gitque: « At nemo illegitime, contraque ac sacra Ecclesie regula statutum est, ad tertiam eum arbitretur transferri sedem. Nam neque ea res translatio est, sed electio, primaque ac unica urbe Augusta pro episcopi dignitate, atque munere sedis collocatio. Nam quod primo Sasimis, uti dicebam, prefeclus est, id solum promotionis causa fuit, cum neque sedem receperit, nec omnino illic ordinaverit, ullamve mysticam initiationem pro anti- stitis partibus celebraveril ; quod nempe viculus ad sustentandam episcopalem sedem esset omnino ineplus. Nazianzenam autem cathedram quondam curavisse , cum pater illius episcopus esset; et non ejus creatum esse episcopum, aut sedem illam unquam suscepisse. Solum autem patris hortatu ac jussu ut sacri ministerii defectum impleret, sic Ecclesise curam suscepisse, ut. senec fulcrum ac paterne imbecillitatis sustentaculum audiret. Ita vero se rem habere, etiam ex iis perspicuum est, que ipse ad Gregorium sibi cognominem scribit (c): « Inter omnes etenim constat me non Nazianzi, sed Sasimorum antistitem cre- « atum, (propositum, προεθλήθημεν) fuisse, tametsi in patris reverentiam et eorum qui supplices « hoc a me contenderunt, ad breve tempus, quasi hospites praefecturam suscepimus. » Quod igitur pater mortalem vitam divina commutaverat, vacantem jam inventum divina Spiritus gratia, viteque ac doctrine humana majore prwestanlia postea clarissimum effectum, in urbis Augute solio quantum oculis conspicuum erat, constituit; quantum autem animo aspecta- bile, orbis terrarum bonum pastorem magnumque antistitem praeficit. »
Hejecto Sasimensi episcopatu, rejiciendus quoque Nazianzenus, et Constantinopolilanus est asserendus : id quidem exsequimur. Abjectis Sasimis, Gregorius in solitudinem se con- tulit, e qua retractus, roganti, vel jubenti patri id tantum concessit (d) ut « collaborans cum
(a) Dupin. Bibl. eccl. tit GREGoRIUS. (c) Ep. al. 42. ib) Toin. VI, p. 631, col. 2, ex orat. in Grego- (d) Carm. Dc víta sua, v. 500. num.
PA1boL. Gn. XXXV, 4
24 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS 1l. 16
eo curam Ecclesise » Nazianzene « susciperet ; » ea lege ac conditione, ut ne huic astringeretur Ecclesie, et parente mortuo (a), « pennam spiritui quo vellet et quomodo vellet suam permitteret deferendam, nec quisquam foret, qni se cogere possel, aut alio traducere repugaantem. » Mirum est, Gregorium Nazianzene Ecclesie episcopum appellatum fuisse, cum tantopere precaverit, ut ne huic Ecclesie alligaretur : multi tamen scriptores, veteres et recen- tiores, 1Leologo reclamante, eum Nazianzenum appellant, Socrates, Sozomenus, Gregorius ejus Vite scriptor,Baronius, Bellarminus. Vetus et communis error est manuscriptis, qui nunc exstant, longe antiquior, ipsique Gregorio suppar. Ruffinus in prologo ad orationes Gregorii Latine versas scribit : « Defuncto patre succedit in episcopatum apud Nazian- zum; » et Hist.lib. iu, c. 9, «in locum patris eumdem subrogatum » asserit. Imo Hiero- nymus (5), qui familiariter cum eo Constantinopoli versatus est, et qui eo magistro Scripturas se didicisse gloriabatur : « Gregorius , inquit , primum Sasimorum , deinde Nazianzenus episcopus. »
Quin etiam, notante Baronio ad annum 371, et in Vita Gregorii apud Bollandum cap. 9, « ejus adversarii id ei dabant crimini, eumque ob contumeliam appellabant triepisco- pum, cum jam sedis Constantinopolitane fuisset electus episcopus. » Sed tam diserte Gregorius negat se fuisse Nazianzi episcopum, ut ipsi fides adhibenda sit: « Manifestum est, inquit (c), omnibus me non Nazianzi designatum episcopum esse. » Non certum dun- taxat et indubitatum, sed manifestum ; non amicis solum οἱ paucis, sed « omnibus » omnino debuit esse « manifestum. » In carmine autem ο vita sua (d): « Postquam, inquit, parentes excessere vita, et hac ego calamitate liber sum relictus, datam equidem Sasimen- sem Ecclesiam nullatenus attigi... Palernse vero..., exiguo sane tempore, velut hospes aliene, curam aliquam gessi, non diffitebor: idipsum usque denuntians episcopis, poscens instar beneficii ex imo corde, ut urbi virum aliquem preficerent episcopum. Hinc illud quidem vere affirmans, nondum ullam a me acceptam fuisae publica renuntiatione (Eccle- siam).... Cum autem non persuaderem alium ut prs&ficerent, quia hi quidem pre magno mei desiderio retinere volebant, illi vero forte despiciebant ; nulli autem causabantur non esse liberum: primum Seleuciam fuga me contuli, atque ibi in Parthenone celeber- rimi martyris Thecle non exiguo tempore commoratus sum (e).
Nec dicas Gregorium fateri ac scribere, episcopum Nazianzi se renuntiatum : « Ego si certe corpore quidem ita me haberem, ut Ecclesie possem Nazianzene preesse, cujus ab initio sum presul renuntiatus, minus autem Sasimorum, ut vobis haud recte nonnulli suadent, non adeo sum (f), » etc. Scripsit quidem (iregorius non semelse Nazianzi episcopum renuntiatum, sed de publica renuntialione non est intelligendus : vere, inquit, post obitum patris, « affirmabam nondum ullam acceptam 8 me fuisse publica renuntiatione eccle. siam : » scripsit iterum ep. alias ccxxn, « ea se non teneri renuntiatione, » qua Nazianzi renuntiatum sese ep. alias ccxxv scribit, « 68 non astringi, » uti rursus carm. De vita sua, v. $223.
Postquam Constantinopoli in patriam reversus est Gregorius, Nazianzenam iterum admi- nistrare Ecclesiam, anarchia laborantem, ab Appollinaristis misere laceratain, cleri populi- que precibus et lacrymis coactus est ; esse iterum administrationi « concessit (g), jugum subit (^), vinci ac vinciri » se iterum passus est, Ἱττήθην, δέσµιος ἔρχομαι. Verum sicut prius 8 patre victus, ita tum, non «in plenario concilio renuntiatus » ab episcopis, sed a civibus tantum amicisque coactus, ob patris, (?) « cujus solvi labores dolebat, οἱ eorum qui hoc a se precibus contendebant reverentiam, ad breve tempus prefeeturam quasi hospes ()) accepit, ac veluti peregrinus.» Iterum (A), non « proprias, » proprius ut episcopus, « ha- benas, » sed « alienas, » ξενηνἡνίαν, suscepit; quippe qui eo ipso loco alterius gregis pedum,
n Or. 12, al. 8. |. 225. (b) Ad Pamm. et epist. 51, Lib. 1 cont. Jov. et METTRA Ep. al. 222. De scr ipt. eccl. Λὐχέν ἔκαμψα. Carm. 7, v. 80.
pist. al. 42. i) Carm. (45, v. 191, et Ep. al. 42
ϱ) E d; Carm. De vita sua, v. 528 et seq. j Uc ξένος, Epist. αἱ. 42. e) [bid., v. 554. ) Carm. 445, v. 105 οἱ 189.
T1 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS II. 18
ἀλλού ποιμνίου, scilicet Constantinopolitani, suscepisse se fateatur (a). Unde ne id quidem, nisi « quandiu valeret, » concessit ; atque iternm discessit quasi liber, recrudescente paulo post egri- tudine : « Gonstrictum, inquit (6), me morbus tenet, et ab Eccclesize gubernaculis celerius abdu- xit. »
Quod vero omnem tollit dubitationem, Eulalio tandem renuntiato publice et episcopo Nazianzi canonice ordinato, Nysseno presuli et iis qui canones objiciebant, respondet Gregorius (e): « Quod si quis est, qui putet episcopo vivente alium institui non debere, is sciat se ne hac quidem in parte nobis causa superiorem esse. Apud omnes enim liquido constat, me non Nazianzi sed Sasimorum antistitem propositum esse ; » id est, ne Nazianzi quidem « propositum, » nedum publice ac canonice renuntiatum esse episcopum. Exspirantis tamen vite reliquias, si per vale- tudinem licuisset, ipse Ecclesiae Nazianzenc consecraturum se epist ccxxv profitetur, potius quam Sasimensi, cui nunquam, inquiunt Bollandenses, se credidit obligatum, cui nullo unquam preco- nii genere renuntiatus erat : quamquam id molestie facessende gratia quidam invidi per calum- niam et « contentionem, » ut ibidem loquitur, objiciebant.
Innocuum quo ludebat Gregorius cum adversarios, tum amicos, artificium quis non miretur? Cum ad Nazianzenam Ecclesiam tacita saltem objectabatur renuntiatio, Sasimensem protinus de- signationem regerebat, ut epist. cxLii, eique Ecclesie, a qua, vel impleta vel abolita sede, nihil penitus timebat, plus illigatus quam Nazianzo videri volebat. Cum autem ad Sasima, ut epist. ccxxv, revocabatur, aut magis contemptus causa relegabatur; Nazianzenam illico « renuntiatio- nem » objiciebat, « qua se teneri « nihilominus non timeret. Genuinum hunc esse epistolarum sensum, preter gravissima qu& jam attulimus momenta, probant eedem epistole χμ, Lxv, LXxxIl!, CCx1v, in quibus omnibus eos salse ridet qui, ut Ecclesie probarent alterutri vere addic- tum, frustra canones opponebant.
Ad cumulum accedat jam palmaris locus, qui Sasimensem Nazianzenumque simul episcopatum Gregorii vel unus possit ad fabulas amandare. Locum illum exhibet carmen 1 editum a Tollio, vers. 93: « Ceterum posteaquam accessissem » Constantinopolim, « relicta Cappadocia, qus fi- dei propugoaculum esse plerisque videtur, nequaquam deserto populo, cui aliqua necessitudine obligatus essem : οὐ λιπὼν Aaàv, οὐδὲν τῶν ἀναγκαίων εµοί. nam illa sunt hostium meorum figmenta, falaique sermones, invidie velamenta quadam ingeniose excogitata. »
At, inquies, Gregorius se fatetur propriam habuisse Ecclesiam, aliam a Constantinopolitana, his verbis (d): « In gratiam porra cum veritate redeant, qui nos alienam uxorem expetivisse aiunt, cum ne propriam quidem habuere voluerimus. « Que Thomassinus :e) ad Sasima trahit, quamvis Nazianzum perinde spectare possint. Sed Basilius scholiastes hz:ec verba, « alienam uxorem a no- bis expetitam esse, » sic interpretatur : ἤτοι xai αὐτὸ τοῦτο, ὡς συκοφαντησάντων οἰητέον τῶν ἐναντίων" $ OX! τὶν Ἐκκλτησίαν Κωνσταντινουπόλεως ἐκληπτέον» hoc est : Vel idipsum per inimicorum calumniam objectum fuissse putandum est, vel sane de Ecclesia Constantinopolitana accipiendum. » De Eccle. sia itaque dicta hec etiam intelligantur, Ecclesie tamen alteri mancipatum unquam Gregorium inde non magis sequitur, quam eumdem uxorem aliquando duxisse quam reliquerit postea, ex interpretatione priori sequatur. Sequitur tantum uxore ac Ecclesie cura liberam solutamque vi- tam et matrimonio anteposuisse et episcopatui, priusquam ad Constanlinopolitam sedem eveheretur. Sunt versus nonnulli carminis 1, qui cum hoc loco quamdam habent affinitatem (f) : 'AAA' οὐκ ἐμὸν γὰρ τῇ βίᾳ κάμψαι Ὑόνυ, οὖδ' ἀσπάσασθαι τὴν ἄθεσμον ἵδρυσιν, ὃς οὐδὲ τὴν ἔνθεσμον ἠναγ- κασμένης quos versus Cardonus, apud Bollandum (g), paraphrastice et soluta oratione felicius sic reddit, quam Billius stricta : « Sed non iis ego sum moribus, ut violentie ulli facile cedendum existimem, aut occupandam cathedram, non rite et sicut oportet colla- tam, qui nulla ratione passus sum in ea me collocari, quam jure cquissimo obtinere po-
teram. »
(a) Ep. al. 222. n v Discip. eccl, part. 1, |. 1, c. 25, n. 9 b) Ep. al. 88. 1 et "M PE: Aa 42 g) IX Mail, p. 4
8 ΡΗΕΕΑΤΙΟ GENERALIS. — PARS JI. 82
frueretur. Ita quod schismate laborantibus Corinthiis vir apostolicas Clemens epistola priori suadebat (a), ut « Si quis essct g.nerosus, si quis misericors, si quis charitatis ple- nus, diceret: Si propter me seditio et discordia et schismata, discedo.... solum ovile Chri- sti in pace degat,» ete.; ad quod paratum se esse post exemplum "Theologi Chrysostomus profitebatur (5): id Gregorius Nazianzenus reipsa prestitit, qui ut seditioni obviam iret, postquam ad Constantinopolitanam sedem admotus esset, protinus Ecclesie repudiavit prefecturam, necaliam « vir generosus, » ut verbis S. Clementis utar, « vir misericors et plenus charitatis, » vita divina insignis, Christiane in Ecclesia pacis martyr et hostia (c), discedens ab imperatore poposcit gratiam, nisi ut ad concordiam adduceret episcopos, contestatus se mundi gralia, quse patiebatur pati facile, et ad conciliandam mundo pa- cem urbe thronoque excedere libenter, paci denique omnia litare : « Quin etiam scis, » in- quit (d), alloqui pergens imperatorem Theodosium, « quam reluctantem in throno me collo- casti. »
Nenquam Sasimensem, nunquam Nazianzenum episcopum se dixit dicive passus est Gregorius, sed semper in carminibus et epistolis vehementer reclamat : Constantinopolita- nam vero sedem se accepisse fatelur, in ea se collocatum fuisse testalur, seque ipse nomi- nat illius urbis episcopum. Certe nec major nec apertior ulla potest esse auctorilas quam istud authentici testamenti principium et finis. Ac principium quidem: « Gregorius, in- quit, episcopus catholice Constantinopolis Ecclesie, vivens ac prudens... » In fine vero subscriptio haec est: Gregorius episcopus catholice Constantinopolis Ecclesie relegi te- stamentum, et or;nia approbans subscripsi manu mea, et vim obtinere volo et ju- beo. »
Denique inter episcopos Constantinopolitanos in episcoporum hujus urbis serie sic re- censetur : « Gregorius Thcologus, Sasimorum primum episcopue (designatus), Constantino- politanus sub Theodosio Magno renunlialus est, eique hec sedes, veluti qui multa labo- rasset, ac Ecclesiam ab injuria vindicasset in libertatem, est a synodo confirmata : » Ἐπυυ- ῥωθέντος αὐτῷ τοῦ θρόνου παρὰ τῆς συνόδου.
Nullum jam circa episcopatus Gregorii dubium videlur superesse, nec evellendus restat scrupulus. Siquidem ex dictis constare debet eum, nec Sasimorum, nec Nazianzi, sed ϱ0- lius Constantinopolis Ecclesi& episcopum renuntiatione publica et canonica, communibus totius cleri 8ο populi votis et suffragiis, necnon plenarii concilii Patrum omnium consen- su, fuissa renuntiatum. Non aliud igitur huic nostre Gregorii operum editioni titu- lum prefigere licebat, quam qui prefixus est : « Sancti Patris nostri Gregorii Theo- logi , archiepiscopi Constantinopolitani , opera. » Hunc sibi in manuscriptis pene omnibus Orationes omnes, hunc sibi Carmina , hunc sibi Epistole titulum pre-
scribunt.
S V. DE AMPHILOCHIO, CUM PATRE, TUM FILIO, EPISCOPO ICONIENSI, TOTAQUE GREGOBI] MATERNA COGNATIONB, AD QUAM PERTINERE AMPHILOCHIUS DFMONSTRATUR.
Ampilechium ilum, cujus uxor Livia fuit, ab Iconiensi hujus nominis presule diver- sum statuit quidem vir clarissimus Muratorius in notis ad epitaphium xxxi, pag. 341. At nihil ille praterea, nec ei de utriusque Amphilochii cum Gregorio nostro consanguinilate aut suboluit quidquam, aut certe quid sentiret vir doctus non aperuit. Verum Amphilo- cbium filium, de quo in epigrammatibus, lconiensem esse episcopum celeberrimum illum ac vu:go eo nemine cognitum, tametsi non ita fortasse constet ; constat lamen certissime Amphbilochios, de quibus hic agitur, Gregorio sangnine conjunctissimos fuisse ; 8ο patrem quidem avunculum Gregorii, filium vero Amphlilochium ex avunculo fratrem aut amitinum. Quod postremum ubi probaverimus, partem, alteram attingemus.
Mitto Amphilochium , Amphilochii Euphemiique parentem , et Livie conjugem, natum
n Ep. 18. Clem., p. 176, ed. Cote]. o) Vers. 1891 et 1898. b) Hom. x1, ad Eph. (d) Vers. 1899.
& ΡΠ ΕΡΑΤΙΟ GENERALIS. - - PARS II. 86
Livie matri hos tres liberos superstites fuisse probat epitaphium xix (a), in quo « libe- rorum trias maritusque tumulo Liviam illustrasse » dicuntur. Primus omnium mortuus est Euphemius, quem pluribus epitaphiis celebravit Gregorius (5), quibus epitaphiis belle consonat epistola Gregorii ccxxx, alias cxiv, ad Theodosium sive Theodorum, cujus filia Euphemio jam desponsata, nuptiis proxima, ibi (c) non describitur aliter ac in epitaphio πχι, conjux ejus Euphemius.
Si alia non suppeterent momenta, ea satis essent ad demonstrandam Euphemii, ejusque patris Amphilochii et Ampilochii fratris cum Gregorio cognationem. Scribit enim epi- stola mox laudata Gregorius Theodosio jamjam futuro Euphemii vitrico : « Nunc genera copulantur, » et inferius, cognationis gradum ut intelligas : « Et tu nos per suavissimum fiim nostrum Euphemium habe, et nos item per suavissimam filiam vestram vos habe- mus.» Mox Theodossi filiam, suam quoque ob matrimonium ducens: « Patris (de se ipso loquitur) benevolentia par erga liberos. »
Utrum autem Euphemius iste, de quo in Epistola coxxx, al. cxiv, ille ipse sit. cujus fit mentio in Epistola rxxxim, al. ΟΧΗΧ, an. ille quoque de quo circa finem testamenti agitur, non ita perspicuum est. Si unum tantum admittas Euphemium, occurrunt difficultates, qua solvi non possunt. Satius ergo arbitramur, imo necessarium, duos Ephemios distin- guere ; unum, de quo epitaphia et epistola ccxxx, alias cxiv ad Theodosium ; alterum, de quo testamentum (iregorii loquitur, utrumque tamen affinitate Gregorio conjunctum.
Tres Amphilochio ex Livia fuisse liberos diximus, Euphemium οἱ Ampilochium : quis sit tertius, querendum. Epitaphium (d), in quo « trias liberorum » Amphilochio tribuitur, tertii nomen silet. In Epitaphio xx (e) duorum duntaxat filiorum Amphilochii fit mentio : Euphemii jam defuncti, Et Amphilochii superstitis. Primo quidem Philtatium tertium eum esse filium suspicabamur ; verum (Gregorius nodum hunc ipse solvit in carmine ad Olym- piadem, bis verbis (/) : Ἔστι σοι, ὦ Ὑχαρίεσσα, θεοθόσις [Θεοῦ δύσις|' Ἡ δὲ προκ'ίσθω παντός σοι pj- θο:ο xa! ἔργματος ἔμπνοος εἰκὼν... αὐτοκασιγνήτη μὲγ᾽ ἀμύμονος ἀρχιερτως ᾽Αμριλόχου. a Est tibi, ο elegantissima mulier, Theodosia, qux tibi omnis et operis vivum exemplar propo- sita sit..... soror innocentissimi antislitis Ampilochii. » En tertia Amphilochii progenies. Amphilochius vero, cujus soror Theodosia dicitur, non alius est quam [coniensis episco- pus; Amphilochius, inquam, Euphemii ex Amphilochio et Livia frater germanus. Omnia conveniunt ; palria, genus, vile et morum sanctitas.
Patriam Amphilochii lconiensis fuisse Cappadociam testatur Basilius epiatola alias Ccccxciv, et maxime Hieronymus, qui epistola ad Maguum Lxxxiu, alias rxxxiv, inter vi- ros doctos Cappadocie Basilium, Gregorium et Amphilochium recenset. Amphilochio ρᾶ- renti, ejusque filiis, Diocesarea, id est, Nazianzum, patria assignatur in epitaphio xxxt (9).
De genere quoque sibi consentiunt omnia, epitaphia , epistole, poemata. In epitaphiis Amphilochius ille, qui Gregorii ex avunculo frater dicitur, parentem ejus nominis Am- philechium habuit : habuit et lconiensis Amphilochius , ut ex epigraphe epistole rxu, alias cLxi optime Tillemontius eruit et astruit nota priori in Vitam Amphilochii et eruditi concedunt.
Gentem vero ac fomiliam Amphilochii eamdem atque Gregorii sapiunt epitaphia, ut vi- dimus, propemodum omnia; sapiunt et epistole. Epistola namque xin, alias cix ad Am- philochium , quem Inconiensem postea episcopum fuisse nemo negaverit , Gregorius ait : « Non multum una fuimus, quanquam illud omnino oportuit, cum propter nos ipsos, tum propter traductam ad nos a parentibus amicitiam. » Ac paulo post Nicobulus, ex Gregorii sorore Gorgonia filius, non Gregorii solum, sed Amphilorhii pariter, tametsi inferiori gradu, fllius dicitur: « Filius noster, » ἡμῶν amborum. « Nicobulus. » Epistola χα, alias cLxi, certissime ad Amphilochium lconiensis episcopi patrem scripta, cognationem Am- philochii cum Gregorio a capite ad calcem aut diserle exprimit, aut non obscure signi-
(αἱ Murat., ep. 19. (e) Murat., 20. (0) Ep. 20 et geq. (f) Carm. ad Olymp. v. 07 et sqq. Murat., ep. 21. (g) Murat., ep. 31, p. 30.
i4) Murat.) 19.
81 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS 1I. 88
fieat ; maxime vero illa comparatione iater funus Gregorii patris, quem Theologus sibi- morte sublatum dolet, et amissionem Amphilochii filii, quem Amphilochius pater adem- ptum sibi queritur ; illaque etiam , jure utique propinquitatis , debita consolatione , quam Amphilochius pater, et Gregorius filius à se mutuo exspectare ac reposcere poterant. Cla- rius adhuc his ad Amphilochium verbis illud declarat Gregorius: « Nos accusas, inquit..... minime detrimentum agnoscere, quod amici omnes et cognati , συγγενεῖς, acceperunt ; at- que ego in primis, » etc.: disertissime porro exprimit, ubi Iconiensem episcopum seque vocat Ampilochii, ad quem scribit, « filium ac suum ipsius fratrem : filium tuum, fra- trem autem nostrum , » etc. Τὸν σὸν υἱὸν, ἡμέτερον δὲ ἀλελφόν. Has ob causas consolationem & Theologo exspectare debuerat Amphilochius pater de filio sibi adempto, nempe Amphi- lochio Iconiensi, cujus ex avunculo frater erat Gregorius.
Tam clara sunt isthec et firma, ut jam pigeat epistolam ad Themistium xxiv, alias cxL adjicere, ubi hec leguntur: Σοὶ φίλος πατροθεν ὁ ἐμὸς ᾽Αμϕιλόχιος, Heec verba sive cum inter- prete sic reddideris: « A paterno latere tibi amicus est meus Amphilochius ; » sive magis ad litteram, « tibi amicus est, meus 8 parentibus Amphilochius ; » vim certe aut verbo- rum horumce, aut sententie prioris haud eftfugeris . Dicere enim voluit seu interpres , seu Gregorius, minime degenerem ab eloquentia patris Amphilochium esse ; qua Themi- Ρίο » eloquenti& regi » charus pater cum esset, charus eidem et filius esse debebat. Qus quidem avunculo Gregorii, ejusque filio, qui in epitaphiis tamtopere ob eloquentiam cele- brantur, egregie conveniunt. Unde in eadam epistola mox subjicit Gregorius : Addam etiam, quod ejusmodi est,» nempe Amphilochius, « qui nec majorum generi, nec nostre amicitie dedecori sit. » Sic enim reddenda Gregorii verba, πατέρων γένει non ut inter- pres, « paterno generi; » alioqui πατρὀς dixisset Gregorius, non πατέρων. Ita autem loqui- tur, ut genus Amphilochii, suum quoque fuisse, majoresque eosdem significet. Simili prorsus ei sententia et ratione in carmine 57, vers. 103, « decus suum » ]coniensem episco- pum Amphilochium Gregorius vocat (a). Decus autem essc poterat Gregorii Amphilo- chius, vel ut tanti magistri discipulus, vel ut communis stirpis et orginis ornamentum , Prestat hec vero sententia priori, cum Amphilochio epistola ΧΗΙ, alias cix, scribentem Gregorium viderimus: « Non multum una fuimus, » elc., que a disciplina quam longis- sime remota sunt. Ita quoque epitaphio apud Muratorium xxxvi, Nicomedem « decus meum » ait ; quia sanguinis particeps ejusdem, gentem et ipse Gregorianam illustrabat.
Nec minus ad rem nostram faciunt testamenlum (iregorii , et plures epistole ; xxii, alias cx; xxm, alas cvi ; in quibus Amphilochium sive honore, sive amore dignissimum, vel reverendissimum,, sane ob episcopatus dignitatem, fllium suum appellat : Tóv τιµιώτα- τον οἱὸν, αἰθεσιμώτατον, etc. Euphemium quoque. Amphilochii , postea Iconiensis episcopi, 88rrxjanum fratrem , fllium suum appellat Gregorius, Hationem queres, cur amitinos a. &orius noster eo nomine donaverit, epistola xxu, alius cvr, que pro Amphilochio C scripta est, docebit : « lpse tibi, inquit Gregorius , charissimum filium nostrum
Φε philochium offero , virum probitatis nomine usque adeo nobilem , etiam preter quam 4 ferat; ut ipse, qui et senex et sacerdos..... preclare mecum agi existimaturus sim, e eam hominum existimationem obtinerem . » /Etatis igitur dignitatisque prwrogativa,
"e » usus esse vocabulo Gregorius videtur, οἱ amitinos appellavit , modo fratres , modo «1108.
κ κά Nonne , Gregorii matris, nepotibus nunc dicamus. Nonna tres liberos pocreavit, Name vir initata, , Omsarium , et filiam nomine Gorgoniam . Celebs obiit Cesarius ; Gregorius I gonia ^ um Pérpetuo coluit, vitamque monasticam exercuit. Sola posteros reliquit Gor- w- Baronius [, Vit, Alypio. Nullum jam conjecturis locum de marito Gorgonie , quem * esse Meletium !a Gregorii Vitalianum fuisse conjiciebat , Tillemontius modeste suggerebat
appellatur: relinquit. epitaphium Lxx (5). In eo siquidem Alypius Gorgonie maritus
(a) Carm, ad 1 Olympiad. (b) Murat., ep. 70, p. 65.
R9 PRJEFATIO GENERALIS. — PARS II. 90
Κτῆσιν bv, σάρκας τε xat ὁστία, πἀντ’ ἀναθεῖσα Γοργόνιον Χριστῷ, uoovov ἀφῆχε πήσιν,
Οὁ μὴν οὐδὲ πὀσιν δηρὸν χρόνον, ἀλλ᾽ ἄρα καὶ τὸν "Ἠρπασεν ἐξαπίνης χύδιµον ᾿Αλύπιον.
Censum suum, carnes et ossa, omnia cum sacrasset Gorgonium Christo, solum reliquerat sponsum, Verumtamen non diu sponsum. Sed profecto et ipsum lllustrem Alypium ex improviso rapuit.
Ad Alypium sine controversia scripte sunt epistole, rxxxir, alias cxtvnt ; rxxxmr, al. CxLIX ; Lxxxvi, al cL, cum in postremo laudata sororis sure mentionem sic facait Grego- rius, ut uxorem Alypii facile agnoscas. Ad eumdem date sunt epistole, Lxxxiv et Lxxxv, al. cut et ctu: neque tamen Alypium illum Cappadocie presidem constituere necesse est. Num ad Alypium eumdem epistola Lxr, alias ΙΧΧΧ, verisimile non est. Repugnat omnino laudibus, queis in oratione funebri Gorgonie Alypius conjux ornatur, et epitaphio Lxx (a) de eo Alypio scriptas esse epistolas ccvir et ccvinu, al. ΟΧΙΥΙ et cxtvr. Alypius enim, de quo his in litteris, Simpliciam uxorem habuerat, et viduam moriens reliquerat. Gorgonis vero conjux Alypius, et uxori superstes fuit, et ita ei superfuit baptizatus, ut ad secun- das nuptias convolandi nec animum nec tempus habuerit.
Baronius Gorgonie, preter Alypianam filiam, filios quoque duos , Petrum et Phocam tribuit eodem errore, quo Vitalianum, cujus filii Petrus et Phocas fuere, ei sponsum assi- gnavit. Filios itidem duos Gorgonia natos in orationem octavam, alias xi, num. 14, Elias Cretensis affirmat; nomina autem reticet, et ambos tantum « ad episcopatus fastigium eve- ctos » asserit : quod vix credere sinit scriptorum omnium de his silentium . Veri longe similius est Gorgoniam, preter Alypianam, de qua constat vel ex epigraphe epistole xi, alias cLv, et maxime ex carmine 50 (6), ubi Alypiane filius Nicobulus Gregorium vocat « mairis avunculum, » δέρχεο μητρὸς ipzc µήτρων μµέγαν ' verisimilius , inquam, preter Aly- pianam geminas alias Gorgoniam enixam filias, Eugeniam et Nonnam.
Etenim Gregorius Alypiane « fllie sue dulcissime , ut vocat, Eugeniam et Nonnam ita in testamento adjungit, ut eodem illas atque Alypianam gradu fuisse dubitare non si- nat hic loquendi modus: « Alypianam filiam meam dulcissimam (ceterarum enim Euge- nie et Nonne exigua ratio habenda est), elc ...... . hec ad ipsius Alypiane liberos pertinere volo; » et « nulla in re ipsam, vel sorores ejus, » nempe Eugeniam et Nonnam, « molestas esse.» Quid clarius ut demonstretur Alypianam illam, non virginem eam esse de qua epistola cLvnr, al ccxxxn, sed que Nicobulo nupserat, et sorores ejus germanas fuisse Eugeniam et Nonnam ? Quas quidem virgines permansisse nihil necesse est cre- dere. Quod enim de Gorgonia dictum est in oratione vir, alias xr, « corporis fructum, hoc est liberos et nepotes spiritus fructum effecit, » de baptismo et consecratione que ex eo flüit, potest et debet accipi : alioqui virginitate consecrasse filias suas omnes QGorgonia dicenda esset, quod quidem absurdum et facto contrarium ; siquidem Alypiana nupsit Nicobulo, Eugenia quoque, vel Nonna. Meletio. Is est Meletius, qui in testamento Gregorii γαμθρός dicitur, quod ejus sosoris filiam uxorem duxisset.
Ex Nicobulo, ad quem plures Gregorii epistole, et Alypiana Nicobulus alter natus est, et Alypiana virgo, de qua epistola ΟΙΧΧΧΙ, al, cxxxi. De Nicobulo certa res est, vel ex carmine quod Nicobuli nomen sibi prescripsit, et ex patris Nicobuli responsione, itemque ex epistola cxcv, alias xriv; unde discimus alios Nicobulo juniori germanos fratres fuisse, quorum vel nomina penitus ignorantur.
Sunt alii bene mulü Gregorio nostro affines et consanguinei ; in quorum numero est Euphemius, alter ab Amphilochii filio. De eo in testamento, ubi res inler affines agitur.
Helladium Eulaliumque fratres epistola xv, alias cxcv, Gregorius vocat « consobrinos s suos, aut patrueles, ἀνεψίους, nisi mavis ex sorore aut propinquorum aliquo nepotes, pro varia vocis significatione.
Gregorius οἱ Basilissa soror ejus germana epitaphio 1 (c), necnon Eusebius, qui utrius-
a! Murat., ep. 70, p. 65. c) Murat., ep. 50. [ Carm., a Nicob. patr. e P
.. 7^"
ο ον - εν
91 PRJEFAT O GENERALIS. — PARS TII. 92 que frater omnino videtur (a), una cam Nonna matre Theologi ex variis epitaphiis eo tu- mulo conditi (b), qui Gregorii et Nonne sanguini paratus erat, αἷμα τὸ Γρηγορίου, Νόννης τε µεγακλέος, ab eodem a'ieni genere esse non possunt.
Nicomedes, in quem tria sunt epitaphia (c), cujus etiam laudes plenius celebrantur in carmine al xrvii (d), ex eodem cretus sanguine vi.letur.
Jam de Philtatii adolescentis cum Gregorio affinitate dubitare vix nomen sinit, quod ab avo Gregorii manasse videatur. Suadei etiam epitaphium xrv, Murat. p. 42, ae penitus per- suaderent he voces « sacra tellus, » si tumulum certo sgnificarent. « Verisimilium, in- quit Muratorius , necessarios Nazianzeni fuisse Philtatios . » Huic adolescenti adolescen- tulus alter &djungendus, Gregorius nomine, Gregorii ex sorore nepos aut abnepos, de quo epitaphium cxxxiur apud Murat. Hos omnes preter stemmatis seriem recensemus , quia quo ordine illi ac loco statuendi sint ignoramus. Sit igitur a maire, Gregoriani steminatis
ista delineatio.
PHILTATIUS ET GORGONIA.
NONNA et GREGORIUS conjux.
EUPHEMIUS AMPHILOCHIUS THEODOSIS GREGORIUS Theol. GORGONIA C/ESARIUS sine 1199518.
—
AMPHILOCHIUS et ejus uxor LIVIA.
—
mortuus sineliberis posteaIconiensis Olympiadis conjux ejux paulo ante nuptias. episcopus. educatrix. IUS. ALYPIANA EUGENIA. NONNA cujus conjux NICOBULUS.
MU Ee S. — oaa m NICOBULUS ALYPIANA Fratres multi, junior. virgo. nomine ignoto.
PR,ETER ORDINIS SERIEM SUNT
Euphemius alter ab Amphilochii filio, de quo in Testamento. Meletius maritus Eugeniw, aut certe Nonne junioris. Helladius et Eulalius Nazianzi episcopus, fratres. Eusebius, Georgius, Basilissa germani et ipsi. Nicomedes ac filii duo.
Philtatius adolescens.
Gregorius juvenis.
5 ED. 46, p. 43. (c) Ep. 36, 37, 38. Hi urat., ep. 49, p. 45; ep. 50, p. 46; ep. 06, (d) Carm. ad Hellen. vers. 143 et seq. p. 64.
TERTIA PARS. DE VARIIS GREGORIAN/E DOCTRINJE CAPITIBUS.
Quamvis Gregorius diu multumque patuerit invidie, quamvis plurimos vite toto tem- pore acerbosque expertus sit adversarios, nunquam ex iis quisquam ausus est eum erroris insimulare et ipsius doctrinam carpere. « Hujus, inquit Rufinus, neque vita aliquid pro- babilius et sanctius, neque eloquentia clarius et illustrius , neque fide purius et rectius, Reque scientia plenius et perfectius inveniri potest; utpote qui solus sit, de cujus fide ne dissidentes quidem inter se, ut fleri solet, partes et studia disputare potuerint ; sed id obtinuerit apud Deum et Ecclesias Dei meriti, ut quicunque ausus fuerit doctrine ejus in aliquo refragari, ex hoc ipso quia ipse magis sit hereticus arguatur. Manifestum namque indicium est non esse recte fidei hominem, qui in fidem cum Gregorio non concordat. »
Adeo pura enim et sincera, et omni prorsus vitio carens ejus doctrina, ut inde Theologi
nomen unus post apostolum Joannem sit adeptus.
93 PRAEFATIO GENERALIS. — PARS πι. 94
Piura tamen sive Clericus ad Sociniana commenta, de tribus naturis in Deo per antiquos orthodoxos excogitatis, fovenda, prave detorsit; sive Barbeiracus qusedam moralis doctri- n& capita acriter et insulse reprehendit. Quid mirum in hominibus qui, auctoritatis jugo omni excusso, nihil non experti sunt, nihil sacrum in fide reliquerunt? At inter ipsosmet Catholicos Petavius, vir eruditione prestans, Gregorium ut male de adversariis quos confutat triumphum agentem traducit : sed ipse in venerandos Patres nimium iniquus, et a Bullo Anglicano scriptore bene castigatus, censurzg acerbitate tantis viris non nocuit; imo potius proprie glorie , jam inde simulationibus quibus «usus est in causa pergravi obnubilate , labem smlernam inussit. Hec omuia exponere et exagitare si animus essel, ultra hujus volnminis fines protenderetur oratio : in sequens igitur diligens et exacta querelarum omnium consideratio, quse in doctrinam sanclissimi doctoris congesie sunt, extrahenda . Quidquid tunc occurrerit quod offendere infirmos, vel in deterius posset accipi, elucidabimus, et scrupulos et qui sint studiose evellemus. Satis nunc erit si pre- cipua doctrine Gregorii capita in unum collecta lectori exhibeamus ; ut vel sic pateat quam accurate et alte de divinis disserat, ac recte "Theologus nuncupari meruerit : hinc apparebit cuanta ipsius injuria, quantaque veritatis — offensa , erroris potuerit insimulari.
De Deo.
Quo tempore docendi munus Gregorio impositum est (a), tanta de divinis rebus dispu- tandi prurigo animos incesserat, ut omnia loca, ne gyneceis quidem exceptis, hujusmodi contentionibus ac tumultu personarent. Cui malo medicam ut manum adhiberet , « Non cujusvis est, inquit (5), o viri, de Deo disserere, non, inquam, cujusvis; non adeo vilis ao protrita hec res est, et eorum qui adhuc humi reptant.. His duntaxat hoc muneris incumbit, qui exactissime explorati sunt, ac contemplando longe processerunt.... aut, ut parcissime loquar, jam hoc agunt, ut sea vitiorum labe purgeut. Sed nec cujusvis tem- poris » illud est; « nec apud quosvis, nec de quibusvis, sed certo tempore, et apud certos homines, et aliquousque hoc faciendum. » De his omnibus, tum oratione vicesima septima que theologicarum velut exordium est, tum aliis in locis, saluberrima precepta dedit.
De Deo preclare et subtiliter disputat, nihilque magnificientius et ad persuadendum accommodatius quam argumenta quc ex nature miranda structura ac eleganti forma deprompsit : « Etenim, inquit (ο), quod Deus sit, ac princeps quadam causa, que res omnes procrearit atque conservet , tum oculi ipsi, tum lex naturalis docent ; illi, dum rebus in aspectum cadentibus aciem affigunt, easque et pulchre fixas et stabiles esse, et progredi, atque iminote, ut ita dicam, moveri volvique perspiciunt: hec autem, dum per res oculis subjectas, 8ο recto ordine collocatas, auctorem earum certa ratione colligit atque assequitur. Quonam enim modo universa hec rerum moles vel producta unquam fuisset, vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum natura protulisset, atque conservaret ? » Hoc omnes el singule crieture conclamant (d), « nobisque ipsius nunem declarant, non secus videlicet ac solis in aquis umbre atque simulacra infirmis ocnlis solem representant. » Quis etiam instrumenti musici concinitatem aspiciens , aut cantum audiens, conditorem ipsius, aut citharistam, facie licet ignotum, mente non reputet? Plurima ejusdem generis argumenta tractat, quibus mundi cursum et rerum aspectabilium ordinem casui vel fortu- ne ascribere, nonnisi summe dementie dandum manifesto evincit. Sed si ex rerum natura divinitas animis tam perspicue elucet, num ipsa mens et mundo latior, et creaturis omni- bus supereminentior, Deum auctorem suum sibi ipsi non melius indicabit et exhibebit? « ie) Sic igitur ratio que ex Deo est, et cunctis insita, et prima in pectoribus nostris condita lex, cunctisque mortalibus innexa, nos ab iis rebus, que oculis cernuntur ad Deum subvezxit. »
Interea quid sit Deus si petas, cave ne tibi ex ceteris craturis visibilibus, que Deum undique celebrant, aliquid verisimile fingas. « (/) An corpus eum esse dices ? Quonam ergo modo immensus, infinitus, flgure expers est, ac denique ejusmodi, ut nec tangi nec
(a) Orat. 27, n. 3. d) Orat. 23, n. 3. ue Ibid. €) Ibid., n. 16. c) Orat. 28, n. 6, [) lbid., n. ὰ
V1 . PRAFATIO GENERALIS.— PARS III. 98
que comprehendi queat, » dum tam multa oculis etiam subjecta, manibus sepe contrita, rationis captum superare quotidiana experientia discamus, et varia nalurs& arcana post tantas inquisitiones abscondita et tectissima permaneant. Nonne prope infinita rerum creatarum mysteria, quee imnortales undique circumstant, monent, ne altiora se quaerant. 19-5, ant tot mirabilium auctorem scrutari presumant, ne a magnitudine gloriz tpsius opprimantur !*? Hac sanctus doctor eximie et fuse prosecutus est (a), totus in sua oratione incum- bens « ut ostendat, ne ipsam quidem secundarum rerum naturam hominis mente atque ingenio comprehendi posse, nedum primam illam ac solam, vereor enim dicere, om- nibus rebus excelsiorem. » Sic et animi dotes, mentis et corporis in homine societatem, membrorum inter se concinnitatem , elementorum ordinem, animantium el germinantium species perlusirat, cos qui philosiphie principatum sibi vindicat egregie compellans , ut vel singularum proprietatum , quas elegantissime describit , recondita principia delegant , aut tandem divinis rebus, ob intelligentie difficultatem, detrahendi finem faciant.
De Trinitate.
Quoad vixit Gregorius , accuratioris doctrine circa Trinitatem przedicator indefessus fuit et defensor acerrimus contra Arianos et Macedonianos ; ita ut omnia ejus scripta, sive orationes, sive epistole, sive carmina, Trinilatem resonent et suscepta pro Trinitatis defensione contra quoslibet adversarios certamina : unde eius emuli hoc ipsum vitio vertebant el objiciebant, prout etiamnum objicere Gregorio Clericum et 'l'ollium non pu- duit, quod « assidue suam Trinitatem prsedicaret et omnibus tantum non horis memora- ret « obita pro Trinitate certamina, et exantlatos labores. Si quecunque ad exponendam et defendendam Ecclesie catholice fidem circa Trinitatis mysterium scripsit Gregorius, hic animus esset referre , maxima ejus scriptorum pars exscribenda esset, nequidem ullo pretermisso: verum pauciora excerpere et insigniora sat erit. ltaque Trinitatis mysterium his verbis exponit (b): « Unus Deus retinendus est, et tres hypostases, sive tres persone, confitende, et quidem unaquequs cum sua proprietate, » Et in alia oratione (c) : « At unum Deum agnoscere oportebat principii expertem οἱ ingenitum, etl unum Filium ex Patre genitum, et unnum Spiritum ex Deo substantiam habentem, concedentem Patri in- geniti proprietatem, Filio vero generationem ; de c&etero autem ejusdem omnino nature, dignitatis, honoris, glorie. Haec, inquam, agnoscere oportebat, hec confiteri. » "Trinitati accommodat haec Joannis verba de Filio : « Zrat lur vera, que illuminat omnem hominem venientem. in. hunc. mundum. |. Erat lux vera ... Pater. Erat lux vera... Filius . Erat lux vera... alius Paracletus. Erat, et erat, et erat: sed unum erat. Lux, et lux, et lux: sed lux una, Deus unus. » Quelibet persona est ab eterno (d): « Patrem vere dicimus, ac multo quidem verius, quam qui apud nos id nomen obtinent ; tum quia proprio el singulari modo Pater est, non autem sicut corpora; tum quia solus, non enim ex conjunctione ; tum quia solius, nempe unigeniti; tum quia solam, nec enim ipse priusquam Pater esset, Fi- lius fuit; tum quia in totum et totius Pater, quod de nobis vcerlo afüirmari nequit ; tum quia ab initio, nec enim posterius Pater esse cupit. Filium, vcre Filium quod et solus sit, et solius, ac singulari modo, et solum ; non enim Pater quoque simul est, et in totum Filius , et totius, et & principio , hanc scilicel ralionem habens, ut nunquam Filius esse coeperit ; non enim ex poenitentia est deitas, neque ex profectu deificatio, ut ille aliquando Pater, hic aliquando Filius esset desinat. Spirilum sanctum vere sanctum: ne- que enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex accessione sanclitalem habet, sed est ipsamet sanctitas, nec magis οἱ minus, nec, quoad tempus, originem unquam habuit, nec finem habitarus est. Hoc enim Patri et Filio οἱ Spiritui sancto commune est, quod mi- nime creati sunt, atque ipsa divinitas. Hoc autem Filio et Spirilui saucto, quod uterque eorum ex Patre est. At. vero Patris proprietas hec est, quod ingenitus sit: Filii quod ge-i nitus: Spritus sancti quod procedat.» Hec generatio et processio, que nullis verbis po- test explicari, scrutanda non est: « Hoc tantum sciamus Trinitatem in unitate, et unitatem
3.5 Eccli. 11,22. !* Prov. xxv. 27. !? Joan. 1, 9.
(a) Or 28, n. 34. in fine. (c) Qr. 31, n. 3. (0) Or. 32, D. b. (d) Or. 25, n. 16, 17.
101 PRAEFATIO GENERALIS.— PARS III. 104
cogitatione sola considerari possit. » Contra vero perfectam unitatem tribus «eque perso- nis absque ullo discrimine congruere statuit sanctus doctor, aureis hisce verbis pre sen- sus altitudine non satis perscrutandis (a) : « At nostre doctrine non eadem est ratio ; sed horum (nempe divinorum suppositorum) quodlibet unitatem habet , non minus ejus, cum quo conjungitur, quam sui ipsius respeciu, propter essenlie οἱ potentie iden- titatem : » τῷ ταυτῷ τῆς Οὐσίας, καὶ τῆς θυνάµεως Sed verbis quid opus est , ut QGre- gorium purgemus ? cum Eunomium , qui divisionem in palernam substantiam inducere orlhodoxos ut probaret, tanto studio laborabat, omnibus nervis propulsare intendat. Quee sane animis bene affeclis plus &quo sufficiant , ne quid vel levissimuim de fide eximii doctoris suspicentur. De Patre.
Deum patrem divinitatis Filii et Spiritus sancti causam , quod idem valet ac princi- pium apud Latinos, Gregorius edocet : « Parvorum certe, inquit (5), ipsoque indignorum principium fuerit Pater, nisi deitatis ejus , qua in Filio οἱ S piritu sanclo consideratur, causa sit. » Ut a Patre Filius et Spiritus sanctus emanant et perinle ad eum referuntur, sic unitalis in Trinitate origo et funs Pater est (c) : « Una his tribus natura Deus est: unio vero est Pater, ex quo, et ad quem ea, quw deinceps sequuntur, referuntur, non ut confun- dantur ac permisceantur , sed ut cohwereant. » Si quandoque Pater solus Deus nomina- tur, et Christus ipsum sic alloquitur (d) : « Ut cognoscant te solum verum Deum !*;» Gregorius hoc « ad eorum, qui, quanquam falso, dii tamen appellantur, sublationem dici » existimat. Major utique Pater solus Filio dici potest !?, non ob aliquam in natura dispari- litatem , sed quatenus Pater Filii causa et principium esse dignoscitur . Majorem etiam asserere possumus, si Filii humanitatem attendamus : sed hec interpretatio sancto doctori non multum arridet, ut minus honorifica : « Nonne perspicuum est, inquit (e), majoris vocem ad causam referendam esse ?... Quod ratione humanitatis Pater Filio major intel- ligendus ait, vere quidem dici potest, sed non perinde honorifice. »
De Filio.
Nullus unquam Filii divinitatem magis strenue propugnavit , argumenta firmando , sive objecta adversariorum convellendo , sive difficiliora explanando . Singulis qnibusque proferendis non immorabimur, pauca ex tam multis delibare contenti. Primum unde ac- ceperit Filii diviuitlatem ostendit, plurima Scripturarum loca congerendo que ipsam aperte declarant. « Nos, inquit (/), ex magnis el excelsis vocibus Filii divinitatem per- cepimus, ac praedicamus. Quibus tandem? His nimirum, Deus Verbum, quod in principio erat, et cum principio , et principium ; ut in his locis : {η principio erat. Verbum οἱ Ver- bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum **. Et, Tecum principtum ?'. : et, Qui vocat. eam a generationibus | principium ? . Ad hec Filius unigenitus dicitur : Unigenitus Filius, inquit, qui est im sinu. Patris ipse. enarravit ??. ; Via, Veritas, Vita, Lux : &go sum via, veritas et. vita ?* ; et, Egosum lur mundi 3. Sapientia, Potenlia : Christus Dei potentia et Dei sapientia ^ . Splendor, Character , Imago , Sigillum , ut iu his verbis : Qui cum sit splendor glorie : et, Character substantie ipsius ? : etl, [mago bonitatis 9... Et, Qui. erat, qui est et qui venturus est omnipotens ille ?.., Quis perspicue de Filio dicuntur, sicut et alia plura, que eamdem vim habent, quorum nihil ascililium est, nec Filio, aut Spi- ritui sanclo posterius accessit, quemadmoduin nec Patri. Neque enim ex accessione perfectio ipsis comparata est, Non enim Pater Verbi unjuam expers fuit ; nec unquam fuit quia Pater essel ; nec denique unquam veritate, sapienlia, viribus, vila, splendore, aut bonitate caruit. »
Sed quid? Nonne qui divinitatem Filio abrogant, et ipsi plurima Scripture loca in sui erroris patrocinium afferunt ? His sanctus doctor obviam it, regulam constituendo, cujus
15 Joan. xvii, 3. !? Joan. 1v, 28. " Joan. 1, 4. ?! Psal. cix. 3. 3 Ecoli. xxiv, 14. ** Joan. 1, 18. 5 Joan. xiv, 6. 35Joan. v, 10. 3] ου. 1, 24. "' Hebr.1, 3. ** Sap. vii, 20. 3 Apoo. 1, 14, Iv, 8.
Ge. Or. 2 n. 10. (d Dr. 90, n, 13. (b) Or. n. 6. (e) Ibid., n. 7. (c) Or. 42, n. 15. ((] Or. 29, n. 47,
108 PRAEFATIOTGENERALIS. — PARS HI. 404
ope intricata enodantur, cujus lumine obscura dilucidantur, et umbre quibus veritatetn error obtegere nitebatur, evanescunt. Ipsum audire juvat. « (a) Multa etiam alia conge- rere queas... Quanquam autem unumquodque horum eigillatin persequi, pioque sensu explicare minime difficile est , atque offendiculum illud, quod in Litteris exsistit , repur- gare et eximere, si modo vere offendis, ac non potius de industria peccas; ut lamen rem summatim contraham, hoc tibi faciendum est, ut sublimiores voces divinitati, ac prestan- tiori illi et incorporee nature, passionibusque superiori &attribuas : humiliores autem, composito, et tua causa inanito, atque incarnato... ut tu videlicet intelligas quse prioris illius nature sit ratio, et que assumpta humanitatis. »
At ne errorem minus intolerandum aut peccatum non tam immane censeas, negare Filio divinitatem, ex Gregorii sensu offense atrocilas est statuenda . « (0) Deitati fidem abrogas ? hoc ne demones quidem ipsi fecerunt . O daemonibus incredulior , οἱ Judeis insipientior ! Isti enim Filii nomen «qualitatis vocem esse censebant : hi autem eum, a quo fugabantur, Deum norant.
De Spiritu sancto.
Nec minori ardore ac zelo Spiritus sancti divinitatem astruit contra Macedonianos, Spiritum sanctum Deum aperte confitetur, quo tempore etiam inter Catholicos non pauci erant , qui quamvis Spiritus sancli divinitatem agnoscerent, eun tamen Deum aperte non dicebant , nec dici volebant . Tam aperta predicatione non tanlum Arianorum et Mace donianorum , sed etiam uonullorum Catholicorum oflensam ineurrit , adeo ut ipsius adversarios ad eum e sede Constantinopolitana deturbandum , hoc etiam nonnihil mo- verit et adjuverit (c). « Fortasse Spiritus impetitur : » Ἴσως τὸ Ηνεῦμα βάλλεται hoc est, inquit Billius, fortasse hac de causa oppugnor et exagitor , quia Spiritus sancti, cui bellum isti indixerunt , divinitatem assero et predico. Pergit Gregorius : Τὸ Πνεῦμα (ἀκού- σαθ’) ὡς Gcàc, πάλιν λέγω’ ἐμοὶ θεὸς σύ’ καὶ τρίτον βοῶ, θεός « Spiritus ut Deus, audite, iterum dicam: tu mihi Deus, et tertio clamabo, Deus est, » etc. Quod in defendenda Filii divi- nitate Athanasius prestitit , id Gregorius in defendenda Spiritus sancti divinitate . Si tot et tantas non est experlus persecutiones, quoi et quantas perpessus est Athanasius, non nisi id accidit, quia occasio defuit, non autem animus et voluntas. Kst tamen aliquid in ejus scriptis, quod mirationem facit. Sibi, nomine hereticorum , objicit, (d) « Spiritus sancti divinitatem nullo Scripture loco proditam haberi ; » quod quide:n refellit duplici ratione; primo affirmans (6) « Scripture testimonio admodum confirmatam esse Spiritus divinitatem, iis quidem certe, qui non nimis stolidi et obtusi fuerint, atque a Spiritu aversi. » Deinde ipse innumera Scripture profert testimonia , quibus ostenditur Spiritus sancti divinitatem in Scripturis proditam haberi (f). « Spiritus Dei dicitur , Spiritus Christi, mens Christi, Spiritus Domini, ac Dominus ipse , Spiritus adoptionis... scientie, pietatis... omnia essentia sua implens, omnia conlinens, » elc.
Preterea, hoc etiam posito, quod Spiritus sancti divinitas nullo Scripture loco prodita haberetur, illud impedimento esse non deberet quominus Spiritum Deum esse confitere- mur, siquidem alia plurima credimus que in Scripturis non apparent. « Undenam, » in- quit (g), alloquens adversarium, « tu arces illas tuas, Ingenitum aut Anarchum accepisti, aut nos etiam immortalis vocem ? Hoc nominatim et expresse ostende, vel ea rejiciemus, quia in Scriptura non exstant, vel expungemus.... Nonne perspicuum est, hec de iis sumpta esse, ex quibus colliguntur, tametsi minime dicantur? »
Hujus responsionis dilucidande causa , Gregorius comparationem instituit. « Due, inquit (^), ex omni evo illustres vitarum mutationes exstiterunt , que eliam duo Τοεία- menta, atque ob rei celebritatem , terr: motus appellantur ; allera a simulacrorum cultu &d legem, altera a lege ad Evangelium. Ac tertium etiam terre motum Scriptura nobis &ununtiat, nempe migrationem ab hac vita ad alteram illam motus omnis et jactationis
«e Qr. 20 n. "i (^ Ibid. n. 29. r. 38, n. 15. [bid.
c) Carm. al. 123, v. 33. / Ibid., n. 23. ) Or. 38, n. 24, h
.108 PRJEFATIO GENERALIS.— PARS ΠΠ. 106
experlem. Idem porro duobus "lestamentis accidit. Quid illud ? Non repente, nec ad primam aggressionis impulsionem commutata sunt. Quamobremm ? | enim scire opere pretium est : ut ne vi pertraleremur , sed persuasione adduceremur. Quod enim vo- luntarium non est, ne diuturnum quidem est.... Ergo prima lex sublatis simulacris sacrificia permisit Secunda submotis sacrificiis, circumcisionem minime prohibuit, Ac postea , ut semel subtrahi sibi aliquid sequo animo tulerunt homines, rebus etlam sibi concessis, hoc est, illi sacrificiis, hi circumcisione abstinuerunt ; atque ut ex ethnicis Judei, ita ex Judseis Christiani facti sunt, per mutaliones quasi furtim ad Evangelium allecti (a) .... Huic exemplo divinitatis doctrina comparari polest, nisi quod contrario modo res procedit.... Sic enim se res habet: Vetus Testamentum Patrem apérte pre- dicabat, Filium obscurius. Novum utem nobis Filium perspicue ostendit, el Spiritus divinitatem subobscure quodammodo indicavit. Nunc vero Spiritus ipse nobiscum vet- satur, seseque nobis apertius declarat. Neque enim tututn erat, Patris divinitate nondum confessa , Filium aperte prwdicari ; nec, Filii divinitate nondum admissa', Spiritum san- ctum , velut graviorem quamdam , si ita loqui fas est, sarcinam nobis ingeri.... Quin tacitis potius accessionibus, et, ut David loquitur, ascensionibus , atque ex gloria in gloriam progressionibus et incrementi8, Trinitatis lumen splendidioribus illuceret .... Quin etiam ab ipso Jesu paulatim declaratur... « Hogabo enim Patrem, inquit et alium Paracletum mittet vobis, Spiritum veritatis *. »... Habebat quedam Salvator, qui a disci- pulis, licet alioqui multiplici doctrina implerentur, tunc tamen portari posse negabat, ob eas forsitan, quas attuli, causas, atque idcirco ea ipsis occultabat. Ac rursus dicebat fore, υἱ ab adveniente Spiritu omnia edocerentur. Ergo unum ex eorum numero osse censeo, ipsam Spiritus sancti deitatem, in postetum apertius declarandam, tum vide- lieet, cum jam post Salvatoris in integrum restitutionem , matura «ct perceptibilis esset ipsius cognitio, utple cui ob tam insigne miraculum fides non jam abrogare- tur (5). »
Ex superioribus Gregorii verbis de Filii divinitate obscure in Veteri, perspicue in Novo Testamento cognita ; item de Spiritu subobscure tantum in Novo '"l'estamento significato : ex his, iuquam, verbis, id sequitur tantum et colligendum, preter Scripturam, traditio- nem non scriptam fuisse necessariam, cujus ope Filii ac Spiritus sancti divinitas in Scriptu- rarum testimoniis subobscure expressa, perspicue et aperte declararetur. Quod quidem alibi (c) Gregorius docet expressius : « Preclarum depositam, quod a patribus nostris accepimus, custodientes ; Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum adorantes : in Filio Patrem, in Spiritu Filium cognoscenles, in quorum nomine baptismi aqua tincli sumus. » Et or. xxxt (n. 21) : « Identidem s piusque inculcas Spiritus sancti divinitatem nullo *eripturz loco prodilam haberi. Enimvero quod nec novus ac peregrinus, nec introductitius ipse sit, verum et a priscis, el hujus etatis hominibus agnitus et patefactus, quanquam a pluribus jam ostensum est, qui de hac re disseruerunt, alque in divinis Scripturis nec ignave, nec perfunctorie versati sunt, sed litteram penetrantes, alque intro prospicientes , reconditam pulchritudinem divino beneficio viderunt, scientiequoe luce collustrali sunt, » etc. Quie certe confirmant necessariam esse traditionem ut Scripture intelligantur, fideique dogmata definiantur ab Ecclesia, penes quam est depositum iatud, quod acceptum ab apostolis servat et semper servabit.
Si quedam sunt, que mira videri possint, dicta a Gregorio ad defendendam Spiritus sanoti divinitatrem ; mirum adhuc magis quod ait, tunc temporis nonnullos fuisse, etiam ex Catholicis, qui quamvis Spiritum sanctum :equalem Patri et Filio, consublantialemque crederent, ipsum tamen Deum appellare nollent : quod quam absurdum eit, nemo non intelligit; nec tamen in
dubium revocari potest, cum tam diserte asserat ac dicat, se libere preedicante Spiritum sanotum Deum esse, commotam fuisse terram.
2$ Joan. xiv, 16.
ia; Or. 31, n. 26. (c) Or. 6, n. 22. iP [bid., n. 27.
Pa180L. Gn. XXXV. 4
401 PRAEFATIO GENERALIS.— PARS ΠΠ. | 108
Οὐδὲν γὰρ οὕτως οὕποτε (a) Nihil enim sic unquam Ὁλὴν on ru Totam commovit terram, Ὡς Πνεύματος παῤῥτσία Ut libertas, qua Spiritus θεοῦ βοωμένου. Palam Deus predicatur :
*O xai προσάντη τοις φιλοῖς Quod et invisum me amicis Τέθειχεν, οἵδαμεν. Effecit, id scimus.
Qux tamen verba sic accipienda esse arbitror, ut iis significare voluerit mirabilem Constantino- poli mutationem factam, cum in ea urbe, que metropolis et propugnaculum erat Macedonia- norum, Spiritus sancti divinitas ipsius Gregorii opera singularique animi fortitudine praedicata est.
Inanis autem ille scrupulus, de predicatione Spiritus sancti divinilatis, non nisi in quibusdam Orientis partibus grassatus est, maxime Casares ; ila ut etiam Basilius, cum firmissimis argumentis Spiritus sancti divinitatem demonstraret , eum esse Deum non aperte predicaret, ne animos efferaret, ne novis dissidiis, novisque vexationibus ansam preberet, quod.fuse prosequitur Gregorius oratione quam habuit in laudem Basilii (5) : in Occidente vero nunquam ; nemo enim illic Spiritum sanctum Deum dicere et predicare dubitavit.
Quamvis de processione Spiritus non agat Gregorius, plura tamen in ejus scriptis sunt loca, ex quibus conjicere licet, eum a Patre et a Filio Spiritum sanctum procedere arbitratum fuisse, ul ista (c) : Προσκυνοῦντες IHaxípa ἐν 1ῷ, xai 1ὸν ἐν ἁγίῳ Πνεύματ:' « Adorantes Patrem in Filio, et Filium in sancto Spiritu. » Quibus verbis id supponitur quemadmodum Filius substantiam suam a Patre trahit, sic suam a Filio Spiritus sanctus.
De Incarnatione.
Incarnationis non minus accurate quam "Trinitatis myslerium explicat Gregorius. Tam enim diligens et accuratus in eo exponendo, ut ex immensa illa h:resum circa Incarnationem cohorte, que terris incubuit, nulla sit quam calamo non confixerit, nalas pariter οἱ nascituras. Nestoria- norum enim, Eutychianorum et Monothelitarum impia dogmata, quai necdum eruperant, con- vellit, oppositas his dogmatibus veritates predicans. Ac primo quidem non aliam agnoscit Jnearnationis causam (d), quam humani generis restaurationem : Τίς δὲ τῆς ἀνθρωπότητος, ἓν 8c ἡμᾶς ὑπέστη θεὸς, αἰτία; Τὸ σωθῆναι πάντως fas τί γὰρ ἕτερον; Docel Verbum animse proxime uni- ium fuisse (e), mediaque anima corpori : Ai τοῦτο θεὺς σαρχὶ διὰ ωέστς Φυχῖς ἀνεκράθτ, καὶ συνεδέθι τὰ διεστῶτα tf, πρὸς ἄμφω τοῦ µεσιτεύοντος οἰκειότητι. Divinitas et corpus, res discrepantes ila con- juncte sunt, anime interventu (f). Apollinariste Jesum Christum Dominicum hominem appel- labant; quo nomine e sanctis Patribus usi sunt Athanasius, Epiphanius, Cassianus, etc. ; verum longe alio sensu, hominem scilicet perfectum intelligentes. Appollinaristte autem hominem in Christo admittebant, modo anima carentem, modo intelligentia, cujus scilicet vices divinitatem supplere volebant; quos sic refellit Gregorius (g) : « Neque hominem a divinitate separamus, inquit, sed unum et eumdem profitemur, » etc. Dus exscribende essent ad Cledonium epistole, que olim inter orationes numerabantur, quas inter L1 et L1 occupabant sedem, et orat. xxxvii (n. 13). « Qui est, fit : qui creatus non est, creatur ; qui nullo loco contineri potest, per interventum anime intellectualis, inter divinitatem et carnis crassitiem, continetur. Qui locu- pletes alios ditat, paupertate afficitur : carnis enim πιο paupertatem subit, ut ego divinitatis ipsius opes consequar. Qui plenus est, exinanilur : sua enim gloria uon nihil exinanitor ut ego plenitudinis ipsius particeps efficiar... Christus humana omnia, excepto peccato suscepit, conceptus quidem ex virgine, animo et corpore a Spiritu prepurgata ; nam et generatio- nem honore affici, οἱ virginitatem praeferri oportebat. » Virginem Mariam, quie Dominum concepit el peperit, non semel θεοτόκον παρθένον appellans (4), anathema dixit Nestorio priusquam nasceretur, iisque omnibus qui hanc honorificam appellationem beate "Virgini adimunt.
(a) Carm. al. 145, v. 13 et seq. (e) Or. 2, n. 23.
(b) Orat. 43, n. 68, 69, (f) Socrat., |. i1, ο. 46, p. 161.
(c) Or. 14, n. 19. (g! Epist. { ad Cledonium, olim or. 51. (d) Or. 30, n. 2, i) ο 39, n. 4.
109 PR/EFATIO GENEBALIS. — PARS Ill. 110
De angelis.
Quod angelos spectat, haerere videtur Gregorius circa eorum creationem, naturam, statum, et varios eorum ordines : in ea tamen cum antiquis Patribus Grecis fuisse sententia videtur, ut crederet ante mundum creatos esse angelos. « (a) Quoniam autem bonitati » divine « nequa- quam satis erat sua ipsius solum contemplatione moveri, sed bonum diffundi ac propagari oportebat, ut plura essent, que beneficio afficerentur, id enim summ: bonitatis erat, primum angelicas et ccelestes virtutes cogitavit : atque illa cogitalio opus erat, quod Verbo conficiebatur, ac Spiritu explebatur. Atque ita secundi splendores procreati sunt, primi splendoris administri ; sive intelligentes spiritus, sive ignem velut materie experlem el incorporeum, sive aliam quam- dam naturam eos existimare oportet. » Verumtamen angelos « (5) simplici quadam natura » praeditos, et « puras naturas » sanxit. « Ignem » vero ipsos nuncupat (c), non quod corpoream substantiam vel tenuissimam eis affingat, sed ob munera quibus erga nos funguntur. Sic Deus « ignis » etiam in Scripturis vocatur, vel ob nimiam puritatem, vel ob flagrantissimum justitie studium quo peccata exurit, pravos mores sive immutando, sive plectendo. His annuit sanctus doctor, et interpretationi suffragatur. « Spiritus, inquit (d), atque ignis angelus appellatur ; illud, quia intellectili natura est preeditus, hoc, quia purgandis animis nostris adhibetur; quan- doquidem primaria quoque illa essentia (Deus) iisdem nominibus in Scriptura nuncupatur. » Videtur alicubi (e) angelos natura sua omni peccato prorsus immunes opinari. » Quoniam omni peccati labe carere, Dei est, primeque et incomposit» nature (simplicitas enim pacata est, atque ab omni dissidio remota) ; audacter etiam addam, et angelice, que aut prorsus extra peccandi aleam est, aut ad cerle ob eaim propinquitatem, quam ad Deum habet, proxime accedit. » Verum sententiam aut temperare, aut saltem explanare sequentibus dicere nihil vetat « (f) Gestit quidem animus dicere ad malum immobiles » angelos, « atque ad bonum duntaxat agitationem habentes, utpote Deum circumstantes, ae primario Dei fulgore collucentes; verum ut non omnino immobiles, sed egre molles existimem ac dicam, mihi persuadet ille ob splen- dorem Lucifer, qui propter superbiam caligo, οἱ efTectus est, et nominatur, ac subject& ipsi rebelles potestates, que per boni fugam vitium effecerunt, illudque nobis contraxerunt. » Angelos hic attendit qualea erant, dum de futura forte adhuc inscii, et nondum in sanctitate copstabiliti, libero poterant arbiiio a prima senlentia in aliam deflectere, licet ad justitiam mentis affectu tunc proclives, promptiores ad bonum quam ad malum essent.
« (g) Angelice potestates divine voluntatis ministre sunt, roboreque non modo natu- rali, sed eliam adventilio pollent, loca omnia peragrant, tum ob ministerii promptitudi- nem, tum ob nature levitatem. Alice aliam quamdam orbis partem complectuntur , aut certe aliis queedam pars commissa est, ut novit qui hac ordinavit ac distinxit. Ad unum rerum omnium Conditoris nutum omnia in unum jungunt. Divinas laudes canunt, ac sem- piternam illam gloriam sempiterne intuentur, etc. (4) Nobis » etiam « ad optima quique adju- mento sunt. »
De anima ejusque immortalitate et. origine.
Animam ex Deo et immortalem esse docet ({) : « Anima ex l)eo est, atque divina, super- neque nobilitatis particeps, ad eamque properans ; tametsi viliori interim ac deteriori sit astricta. .. (/) De anim:e salute periclitamur, qua beata et immortalis est, atque immorta- libus, vel suppliciis, vel laudibus, ob vitium aut virtutem afficietur. » Patres, carnis tantum sunt patres :
Q4 ὅλου ἀνθρώποιο βατὲρ κροτὸς, ὡς ἐνέπουσιν, 'AXÀ' ῥσσων σαρκός τε καὶ αἵματος ' ἀμφοτέρων μὲν Ὀλλυμένων, voy δὲ θεοῦ xozzíovto; XT,U1,
i ,
Ἔκτοῦεν εἰσπίπτουσα χοὺς τλάσε:. 0ἶδεν 6 µίξας, -- . - », n Ηῶς τὸ πρῶτον ἔπνευσε, xai eixóvx µίζατο va'r.
'a) Or. 38, n. 9. if) Or. 38, n. 9. (hj Or. 31, n. 15. (g) Or. 28, n. 3. (ει Or. 28, n. 31. (h) Or. 40, n. 36. (d? Ibid. (i) Or. 2, n. 17.
(e) Or. 40, n. 7. (j) Ibid., ir, 28.
tcu
dui PRAEFATIO GENERALIS.— PARS Ill. | "14
(a) Non totius hominis homo pater est, ut dici solet,
Sed tantum carnis et sanguinis, quorum utrumque
Peribit. Anima autem Dei omnipotentis spiraculum est, Extrinsecus incidens In terrestre figmentum. Novit qui miscuit Quomodo primum afflavit, ao imaginem terre miscuit.
Peccatum originale.
Originale peccatum apertissime confitetur : « Totus cecidi, iuquit (b), atque ob primi hominis inobedientiam et diaboli fraudem condemnatus sum.... (c) Quemadmodum in veteri Adamo morlui sumus, ita in Christo vivamus **; dum nimirum cum Christo ot nascimur, et cruoi affigimur, et sepelimur, et resurgimus. Pulchra enim in contrarium mutatio mihi subeunda est, ut quemadmodum ex secundis rebus moleste venerunt, sic etiam ex molestis lretee οἱ jucundee redeant. « Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit et gratia **: » et si gustus condemna- vit, quanto magis Christi passio justificavit ? » Locum huno exscripsit Augustinus 1. 1. eont. Jul. c. 9, p. 505, tom. X. Triplicem nativitatem Gregorius, Scripturarum auctoritate, numerat et decernit, quarum due priores vitium originis nostre declarant; cum una que fit per cofpus, servilis sit et libidinosa ; alter& qux: per baptismum nobis confertur, malum prime nativitatis depellere, et damnum resarcire monstrelur. « (d) Triplex nativitatis genus agnoscit Soriptura, primum ex corporibus, alterum ex baptismo, tertium ex resurrectione. Horum primum noctur- num et servum est, ac cum libidine conjunctum : alterum diurnum et liberum, ac depellendarum vitiosarum affectionum vim habens, omne id, quod & nativitate contractum est, velamen ampu- tans, et ad supernam vitam nos revocans, » ποὸς τὶν dvo ζωὴν ἐπανάγουσα. Radix tamen peccati exstincta penitus non est. « Utinam, inquit (e), funditus pereat vitium, et primum illius semen, ac pravus ille, qui dormientibus nobis zizania superseminavil 9.... Hec nobis lignum illud invexit, οἱ amarus esus, et invidus serpens, et lex violata, que nobis hanc poenam irrogavit, ut in vultus sudore uobis viotus sit parandus **. .. E paradiso dejectus sum, atque ad terram, ex qua assumptus fueram, aversus sum, id unum deliciarum loco habens, quod calamitates meas cognitas habeam : el pro exigua voluptate, perpetuo moerore damnatus sum; eatnque ponam pendo, ut mihi cum eo qui male in meam amicitiam irrepsit, ac per arboris gustum in fraudem me induxit, bellum gerere sit necesse. Hinc factum est ut in labore et mrumna nascar, et vivam, ac moriar. Hinc indigentia nata est; ex indigentia cupiditas habendi, ex cupiditate bella, ex bellis porro tributa, quibus in divina condemnatione nihil gravius est et acerbius. » S. Augustinus, pluribus ad confirmandam fidem catholicam prolatis Gregorii testimoniis, sic Julianum alloquitur (f) : « Sed non tibi deerit magni nominis et fama celeber- rima illustris episcopus etiam de partibus Orientis, cujus eloquia ingentis merito gratite, etiam in linguam Latinam translata usquequaque claruerunt. Sedeat ergo cum istis patribus etiam sanctus Gregorius, et cum eis tue oriminationis inanem patiatur invidiam : dum tamen cum eis contra novitiam pestem vestram, medicinalem proferat et ipse sententiam .... An tibi parva in uno Gregorio episcoporum orientalium videtur auctoritas? Est quidem tanta persona, ut neque ille hoc nisi ex fide (hristiana omnibus notissima diceret, nec illi eum tam cla- rum haberent atque venerandum, nisi haec ab illo dicta ex regula notissime veritatis agnoscerent. »
De baptismo et confirmatione.
Baptismum appellat « omnium Dei beneficiorum przclarissimum et prestantissimum (g) : Donum, inquit (4), vocamus, gratiam, baptismum, unctionem, illuminationem, incorruptionis indumentum, regenerationis lavacrum, sigillum, ac denique excellentissime quovis nomine appellamus. Donum dicitur, quia iis, qui prius nihil contulerunt, datur. Gratia, quia etiam debentibus. Baptismus, quia peccatum in aqua sepelitur, Unctio, quia sacer et
*" I Cor.xv, 22, 33 Rom. v. 20. 9? Matth. xui, 26. ?* Gen. ut, 19.
ρὸ Carm. in laud. Virg., v, 392 et seq, (f) S. August , l. 1 cont. Jul., pag. 504 et 505, c ος sat D- 13. t. X. e * 9 n. ο . . . C89) Qr. 46, 1.2 ff) Toia., n. 5, 4. C. ej Or. 19, n.14. , ,
43 PRAEFATIO GENERALIS.— PARS Ill. 144
regius.... llluminatio, quia splendor et claritas. Indumentum, quia ignominie nostre velamen est, » etc. Tandem quodlibet peccatum purgat et abstergil. « (a) Hac baptismi gratia et facultas est, non orbem terrarum ut olim obruens, sed uniuscujusque hominis peccatum purgans, easque obstructiones vel maculas, quse vitio contrahuntur, prorsus abstergens. »
Collatum a laicis baptisma irritum videtur existimasse Gregorius : saltem colligi ex eo potest quod narrat de se, cum Cesarea navigaret Athenas. « Orta gravi tempestate, in periculum miser venerem, inquit (0), ne non initiatus e vita discederem, spiritualem aquam inter exiliosas et mortiferas undas desiderans ; ac proinde clamabam, obsecrabam, breve quoddam temporis spatium exspectabam : clamabant etiam in communi licet vite disceri- mine, qui simul navigabant. » Verebatur Gregorius, ne baptismi gralia privaretur remedium tamen erat ipsi perfacile, si existimasset manu laici baptismum posse conferri. Non enim dubium quin plures tunc adfuerint, eadem fide informati : « (c) Quippe omnes ad unum fletibus genas rigabant ; junctique Christum voce gemebunda vocabant. » Haec tamen apud eum legere est, que primam sententiam inflrmare viderentur : « (d) Quivis tibi initiator sit, qui modo eadem file informatus est. »
Existimat sanctus doctor (e) eos qui, non quidem per contemptum, ad baptismi gratiam non pervenerint, sed moras producentes ante susceptum baptisma morte corrupti fuerint, « leviores ponas daturos, utpote qui non tam animi pravitate, quam stultitia, α baptismo aberrarint. » De adultis et infantibus, propter inopinatum et violentum casum, non suscepta baptismi gratia, mortuis hzc habet : « (f) Postremi denique, nec celesti gloria, nec suppliciis & justo Judice afficientur, utpote qui licet signati non fuerint, improbitate tamen careant, atque hanc jacturam passi potius fuerint, quam fecerint. » Hec vero non sic accipienda, quasi censuerit Gregorius originalis peccati poenas infantes non luere. Revera infantes sup- pliclis non afficientur quod baptismo caruerint, sicut nec adulti, si desidia vel contemptu ad baptismum non accesserint : siquidem defectus ille baptismatis non eis crimini verti posset. Interea licet adulti non puniantur ob omissum baptisma, ponas tamen exsolvent de peccatis que in vita perpetrerunt ; sic et infantes natura fllii ire et peccato original obnoxii, merito plectentur, misere a Deo in eternum repulsi, ut Gregorius docet : « (g) Homl- nem invidia diaboli, atque acerbo peccati gustu, α Deo conditore misere separatum despicere, & Deo alienum est. »
Hortatur parentes, ut infantibus suis baptismum conferri curent, et eos ab infantia san- etiflcari. « (A) Infans tibi est? Ne occasionem improbitas arripiat : ab infantia sanctificetur, ab ipsis unguiculis Spiritui consecretur. At propter nature imbecillitatem sigillum metuis ? Quam imbecillis animi mater es, pusilleque fidei! Anna vero Samuelem, prius etiam quam procreatus esset, Deo vovit, atque in lucem editus statim consecravit ?*. » Non vult pueros prima etate baptizari, nisi quod urgeat periculum. « (r) De reliquis ita censeo, ut triennio exspectato, aut aliquanto breviori vel longiori temporis spatio (nam tum, et mystici quiddam audire, el respondere possunt, ac si minus plene et exacte intelligunt, imbuuntur tamen et informantur), ita demum, magno perfectionis sacramento et animas et corpora sancti- ficent .... (/) Propter inopinatos et repentinos periculorum impetus, quique nulla ope atque auxilio propulsari queant, lavacro communiri omnino conducibilius est. » Objurgat eos qui baptismum differunt, subvertitque inanes, quas obstrudunt causas. « (k) Omne tibi tempus ad ablutionem idoneum est, quandoquidem nullum tempus mortis periculo vacat. » Verum solemne baptisma, in Cappadocia, non nisi diebus Pasche, Pentecostes et Epiphanie con- ferebatur. Primus Gregorius diei Epiphanie meminit : sed in Oriente mos iste vigebat. (^ Imperante Justiniuno, rex Herulorum, Gethes nomine, Constantinopolim venit, et die
95 | Reg. 1, 11, 28.
(a) Or. 40, n. 7. h) Or. 45, n. 17. ib) Or. 18, n. 31. i) Ibid., n. 28. (c) Carm. De vita sua. ᾗ Ibid., n. 16 et seqq. Or. 40, n. 26. (κ) Ibid., n. 13. e) Ibid., n. 23. V Paul. Diac., Hist., 1. xvi, pag. 272, tom. XIII ) Ibid. - Bibl. Patr. ) Or. 39, n. 13
411 PR/EFATIO GENERALIS. — PARS II. 118
quidem cum aliis hominibus commune habuit, quod cgrotaret ; hoc autem non item com- mune, sed admodum peculiare, aliisque miraculis consentaneum. Nam cum nunquam do- lore non premeretur, et quidem perscepe singulis diebus, atque interdum etiam horis, ex sola liturgia robur concipiebat, ac morbus, tanquam ex edicto et imperio fugatus, se sub- ducebat... (a) Illa vero (Gorgonia) cum caput suum pari cum clamore, lacrymisque, quibus abundabat, muliercule illius instar, que olim Christi pedes rigavit, altari admovisset, nec se prius illud dimissuram esse denunliasset, quam sanitatem obtinuisset ; 8ο deinde hoc suo pharmaco corpus totum perfudisset, el si quid uspiam antityporum pretiosi corporis aut sanguinis manus recondiderat, id lacrymis admiscuisset (o rem admirandam), statim libe- ratam se morbo sentit, atque et corpore, et animo, et mente levis discedit. »
Nec vero quemquam movere debet, quod Gregorius, de Eucharistia loquens, flguras et antilypa appellat. Movit tamen id, aut certe movere visum est nonnullos. Neque enim, in- quiunt ministri Claudius et Albertinus, his nominibus fuisset usus Gregorius si vere et realiter Cbristi corpus et sanguinem in Eucharistia contineri existimasset. Elias Cretensis (5) hec nomina de Eucharistia interpretatur, ac de vero Christi corpore et sanguine exponit. Sed et inanes Claudii et Alberlini objectiones refellit, ac funditus evertit auctor operis De per- petuitate fidei, lib. 1, ο. 5, p. 49, tom. III.
De panitentia.
Justitiam amitti posse et recuperari, satis tot lapsorum experientia didicerat sanctus do- ctor; attamen ne qui innocentia baptismi exciderent, nova contrahendo peccata, sibi de venia nimis blandirentur , aliud eis non superesse remedium preter lacrymas denuntiat Gregorius, « nunc aliud remedium extra lacrymas nullum prorsus scio. » Quin ut homines & peccato magis deterreat οἱ in justitia stabilius confirmet, monet eos poenitentiam labo- riosum esse pharmacu:rn, difficiliorem et molestiorem disciplinam : « (c) Grave est fíacilio- ris medicine loco difficiliorem et mo!estiorem adhibere, ac, projecta misericordie gratia, suppliciis seipsum obnoxium reddere, atque ex delicti ratione emendationem sequare. Quan- tam enim lacrymarum vim impendemus, ut ea cum baptismi fonte exequari possit? Quis autem sponsor erit, fore, ut vite finis curationem exspectet, ac non potius adbuc sere alieno pressos, atque illius ignis ardore opus habentes, tribunal illud suscipiat ? Tu qui- dem fortasse, bone et humane agricola, dominum supplex rogabis, ut flculnee adhuc par- cat, nec eam sterilitatis accusatlam adhuc succidat, verum tibi permittat ut stercora undi- que in eam injicias ", hoc est lacrymas, gemitus, preces, chameunias, vigilias, anime et corporis maceralionem, ac denique correctionem eam, qus ex peccali confessione, con- temptiorique vite genere exsistit ; at incertum est, an Dominus illi parcet, utpote quse eliam locum otiose occupet, cum interim alius misericordia egeat, atque ob longanimita- tem, qus ipsi exhibetur, deterior fiat. »
Licet Gregorius (d) purgationem animse ac instaurationem in pristinum statum rarissi- mam esse agnoscat, et segre tandem post assiduos gemitus, longosque labores vulneribus cicatricem obduci, acriter tamen Novatianorum ssevitiam coarguit. « Tu vero quid ais? in- Juit; quam legem statuis, o nove Pharisee, ac nomine, non autem animi proposito, pure, ac Novati dogmata cum eadem infirmitate nobis efflans ? Peenitentiam non admittis? lucti- bus locum negas? lacrymas lacrymis non prosequeris? Utinam talem tibi judicem expe- riri non contingat ! Benignitate Jesu non moveris, qui infirmitates nostras suscepit, et morbos nostros portavit ?*, qui non venit vocare justos, sed peccatores ad ponitentiam ὃ, qui misericordiam mavult quam sacrificium *, qui septuagies septies peccata condonat *! ? Quam beata esset sublimitas tua, si puritas ea esset, non autem fastus, leges supra homi- nis captum institeens, ac morum correctionem per desperationem tollens! In eodem enim vitio sunt, indulgentia omnino animadversionis expers, el condemnatio omni venia carens; illa omnes habenas laxat, hec ob vehementiam strangulat. »
π Luc. xir, 6-9. ?* [sa. Lr, 4... 9? Marc. 1, 17. 9 Matth. 1x, 13; xn, 7. *! Matth. xvin, 22.
(a) Or. 8, n. 18. (o Or. 40, n. 9. (b) In or. al. 1, nunc 2 apud Bill., tom. II, p. 201. (d) Or. 39, n. 18.
119 PRAEFATIO GENERALIS.— PARS 1]. 1920
Prosequitur Gregorius (a) urgens Novatianos:; « Quid ? ne ponitentem quidem Davidem admittis, cui propheticam quoque gratiam poenitentia conservavit? Nec magnum illum Petrum, qui circa Salvatoris passionem humani aliquid perpessus est? At Jesus eum suscepit, ac per triplicem interrogationem et confessionem *"', triplicem abjurationem **, sanavit. Quid.... nec eum (admittis) qui scelere sese in Corintho devinxit ? At Paulus charitatem etiam erga eum firmavit, simul atque eum ad meliorem vite frugem rediisse perspexit, istam- que causam affert : ne « abundantiori tristitia absorbeatur **, » etc. Quod ait Gregorius de Novatianis (5) : « In altero νο igni fortasse baptizabuntur, qui postremus est baptismus, nec solum acerbior, sed et diuturnior, qui erassam materiam instar feni depascitur, vitiique omnis levitatem absumil ; » forte sperabat Gregorius Novalianos errorem suum agnituros, quapropter verba de igne purgatorio, non de sterno igne, ut putat Nicetas (c), videntur intelligenda.
De ordinis sacramento.
De ordinis sacramento non multa dogmatice tractata in Gregorii scriptis reperias, nisi quod episcopis in ordinatione Spiritum sanctum conferri testatur. « Num tu, inquit (d). Spiritus sancti non es particeps? atqui maxime te hoc ipso effers. » Jure divino pastores a populo secerni et preesse docet(e) « Quemadmodum in corpore aliud principatum tenet, ac veluti presidet, aliud subest et regitur: ad eumdem quoque modum Deus, vel equi- tatis lege, quae meritum cujusque perpendit, vel etiam providentie, per